Trong gian bếp của hầu hết gia đình Việt, gừng là loại gia vị quen thuộc. Thế nhưng, ít ai biết rằng phía sau hương cay nồng ấy là một kho dược tính quý giá. Từ ngàn đời nay, gừng đã xuất hiện trong y học cổ truyền với vai trò phòng và hỗ trợ điều trị nhiều bệnh thường gặp. Ngày nay, khoa học hiện đại tiếp tục khẳng định gừng là một trong những dược liệu tự nhiên có giá trị cao.
Việc hiểu rõ về gừng không chỉ giúp bạn dùng đúng, mà còn khai thác trọn vẹn lợi ích của loại “vị thuốc quốc dân” này trong chăm sóc sức khỏe mỗi ngày.
1. Gừng là gì?
Bộ phận sử dụng của gừng là thân rễ
Gừng có tên khoa học là Zingiber officinale, thuộc họ Gừng (Zingiberaceae). Bộ phận dùng làm thuốc là thân rễ, mọc ngầm dưới đất. Gừng có mùi thơm đặc trưng, vị cay nóng, được sử dụng rộng rãi trong cả ẩm thực và y học.
1.1. Phân loại gừng phổ biến
- Gừng tươi: Dùng nhiều trong nấu ăn, pha trà, chữa cảm lạnh.
- Gừng khô: Thường dùng trong các bài thuốc Đông y.
- Gừng gió, gừng sẻ: Vị cay mạnh, hay dùng làm thuốc.
- Gừng đen: Ít phổ biến, thường dùng trong y học cổ truyền Thái Lan.
1.2. Thành phần hoạt chất trong gừng
Giá trị dược liệu của gừng đến từ các hoạt chất sinh học mạnh:
- Gingerol: Tạo vị cay, có tác dụng chống viêm, giảm đau, kháng khuẩn.
- Shogaol: Hình thành khi gừng được sấy khô, giúp giảm buồn nôn, chống oxy hóa mạnh.
- Zingerone: Hỗ trợ tiêu hóa, kháng viêm, giảm co thắt ruột.
- Tinh dầu gừng: Kích thích tuần hoàn, giữ ấm cơ thể, tăng đề kháng.
Các hoạt chất này giúp gừng trở thành một trong những dược liệu có phổ tác dụng rộng và an toàn.
1.3. Tính vị – Quy kinh của gừng theo Đông y
Theo Đông y, gừng có:
- Vị cay
- Tính ấm
- Quy kinh phế, tỳ, vị
Gừng có tác dụng tán hàn, ôn trung, tiêu đờm, giải độc và hành khí. Nhờ vậy, gừng thường được dùng trong các chứng cảm lạnh, rối loạn tiêu hóa, đau bụng do lạnh và suy nhược cơ thể.
2. Gừng có tác dụng gì đối với sức khỏe?
2. 1. Hỗ trợ tiêu hóa
Gừng kích thích tiết dịch vị và men tiêu hóa. Nhờ đó, thức ăn được tiêu hóa nhanh và hiệu quả hơn. Người thường bị đầy hơi, chướng bụng, ăn không tiêu có thể dùng trà gừng sau bữa ăn.
2.2. Giảm buồn nôn, say tàu xe
Gừng được chứng minh có hiệu quả trong việc giảm buồn nôn do say xe, say tàu, nghén thai kỳ hoặc sau phẫu thuật. Trà gừng ấm giúp dạ dày ổn định nhanh chóng.
2.3. Trị cảm lạnh, ho và đau họng
Tính ấm của gừng giúp làm ấm phổi, long đờm và giảm viêm họng. Khi bị cảm lạnh, chỉ cần một ly trà gừng mật ong cũng có thể giúp cơ thể dễ chịu rõ rệt.
2.4. Chống viêm và giảm đau
Gừng có khả năng ức chế các chất trung gian gây viêm. Người bị viêm khớp, đau cơ, đau lưng có thể dùng gừng để hỗ trợ giảm đau tự nhiên.
2.5. Hỗ trợ tim mạch
Gừng giúp giảm cholesterol xấu, tăng tuần hoàn máu và hạn chế hình thành cục máu đông. Điều này giúp giảm nguy cơ nhồi máu cơ tim và đột quỵ.
2.6. Ổn định đường huyết
Nhiều nghiên cứu cho thấy gừng giúp cải thiện độ nhạy insulin, từ đó hỗ trợ kiểm soát đường huyết ở người tiền tiểu đường và tiểu đường type 2.
2.7. Tăng cường miễn dịch
Nhờ đặc tính kháng khuẩn và chống oxy hóa, gừng giúp cơ thể tăng sức đề kháng và hạn chế nhiễm trùng.
3. Các bài thuốc dân gian từ gừng
Gừng thường được dùng để pha uống hằng ngày, trong đó trà gừng mật ong là cách sử dụng phổ biến và được ưa chuộng nhất nhờ vị dễ uống và nhiều lợi ích cho sức khỏe.
Gừng không chỉ là gia vị quen thuộc mà còn là vị thuốc được ông bà ta tin dùng từ bao đời nay.
- Trà gừng mật ong là lựa chọn lý tưởng trong những ngày trở gió, giúp làm dịu cổ họng, giảm ho và nâng cao sức đề kháng tự nhiên.
- Nước gừng pha muối ấm dùng để súc miệng mang lại cảm giác dễ chịu, đồng thời hỗ trợ cải thiện tình trạng viêm họng.
- Gừng ngâm giấm được nhiều người sử dụng sau bữa ăn để thúc đẩy tiêu hóa và góp phần ổn định mỡ máu.
- Rượu gừng xoa bóp là “trợ thủ” cho người hay đau nhức xương khớp, giúp làm ấm vùng da và giảm cảm giác tê mỏi.
- Nước gừng ấm uống vào buổi sáng giúp xoa dịu buồn nôn, giảm đầy bụng và mang lại cảm giác nhẹ nhõm cho hệ tiêu hóa.
Những cách dùng đơn giản này giúp gừng phát huy trọn vẹn giá trị như một dược liệu gần gũi trong chăm sóc sức khỏe hằng ngày.
4. Cách dùng gừng đúng và an toàn
Để gừng phát huy lợi ích mà vẫn đảm bảo an toàn cho sức khỏe, bạn nên lưu ý một số nguyên tắc quan trọng.
- Mỗi ngày chỉ nên dùng không quá 4g gừng khô hoặc 10–15g gừng tươi để tránh gây nóng trong và kích ứng dạ dày.
- Thời điểm lý tưởng để sử dụng gừng là buổi sáng hoặc buổi trưa, khi cơ thể cần được làm ấm và kích thích tiêu hóa.
- Hạn chế dùng gừng vào buổi tối, vì đặc tính sinh nhiệt của gừng có thể khiến bạn khó ngủ.
- Khi uống, bạn nên dùng gừng ở dạng ấm, tránh uống lạnh để gừng phát huy tốt tác dụng làm ấm và bảo vệ hệ tiêu hóa.
Sử dụng gừng đúng cách sẽ giúp bạn tận dụng trọn vẹn giá trị của dược liệu quen thuộc này trong việc chăm sóc sức khỏe hằng ngày.
5. Những ai không nên dùng nhiều gừng?
Dù là dược liệu lành tính, gừng vẫn cần được sử dụng đúng đối tượng để tránh tác dụng không mong muốn.
- Người bị viêm loét dạ dày nặng nên hạn chế dùng gừng vì tính cay nóng có thể làm tổn thương niêm mạc dạ dày.
- Người bị cao huyết áp chưa kiểm soát ổn định cần thận trọng, bởi gừng có thể làm tăng nhịp tim và huyết áp.
- Người thường xuyên mất ngủ không nên dùng nhiều gừng, đặc biệt vào buổi tối, để tránh tình trạng khó ngủ kéo dài.
- Phụ nữ mang thai trong 3 tháng cuối nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng gừng với lượng lớn.
- Người đang dùng thuốc chống đông máu cần lưu ý vì gừng có thể làm tăng nguy cơ chảy máu khi dùng chung.
Sử dụng gừng đúng đối tượng và đúng liều sẽ giúp bạn tận dụng được lợi ích mà vẫn đảm bảo an toàn cho sức khỏe.
6. Tác dụng phụ có thể gặp khi dùng gừng
Nếu dùng quá nhiều hoặc không đúng cách, gừng có thể gây nóng trong, cồn cào dạ dày và ảnh hưởng nhẹ đến giấc ngủ.
Gừng mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe, nhưng nếu dùng quá nhiều hoặc không đúng cách, bạn vẫn có thể gặp một số phản ứng không mong muốn.
- Cảm giác nóng trong người có thể xuất hiện, đặc biệt ở những người có cơ địa nhiệt.
- Ợ nóng và cồn cào dạ dày thường xảy ra khi dùng gừng lúc đói hoặc dùng với lượng lớn.
- Huyết áp có thể tăng nhẹ nếu bạn sử dụng gừng thường xuyên vượt quá liều khuyến nghị.
- Khô miệng hoặc khó ngủ cũng là những biểu hiện có thể gặp do tính sinh nhiệt mạnh của gừng.
Vì vậy, sử dụng gừng điều độ sẽ giúp bạn tận dụng được lợi ích mà vẫn bảo vệ sức khỏe lâu dài.
7. Cách chọn và bảo quản gừng
Để giữ trọn hương vị và dược tính của gừng, khâu chọn lựa và bảo quản đóng vai trò rất quan trọng.
- Nên chọn những củ gừng chắc tay, da mịn, ít xơ, có mùi thơm đặc trưng.
- Tránh sử dụng các củ gừng mềm, thâm hoặc có dấu hiệu mốc, vì dược tính đã giảm và dễ gây hại cho sức khỏe.
- Gừng tươi có thể bảo quản trong ngăn mát tủ lạnh để giữ được độ tươi lâu hơn.
- Với gừng khô, bạn nên để ở nơi khô ráo, thoáng mát và kín gió để tránh ẩm mốc và mất mùi.
Chọn và bảo quản đúng cách sẽ giúp gừng luôn giữ được giá trị như một dược liệu quen thuộc trong gian bếp mỗi gia đình.
Kết luận
Từ gian bếp đến tủ thuốc gia đình, gừng luôn hiện diện như một dược liệu gần gũi nhưng đầy giá trị. Chỉ với vài lát gừng mỗi ngày, cơ thể đã có thêm “lá chắn” tự nhiên giúp ấm bụng, dễ tiêu, tăng đề kháng và hạn chế nhiều rối loạn thường gặp. Tuy nhiên, việc sử dụng cần chừng mực và đúng đối tượng để gừng thực sự trở thành người bạn đồng hành an toàn trong hành trình chăm sóc sức khỏe lâu dài.
