WHO Cảnh Báo Gì Về Chủng Ebola Bundibugyo?

Tóm tắt

Tìm hiểu về chủng Ebola Bundibugyo

Chủng Ebola Bundibugyo (Bundibugyo ebolavirus - BDBV) là một trong sáu phân loài thuộc chi Ebolavirus, có khả năng kích phát hội chứng sốt xuất huyết nghiêm trọng ở người và các loài linh trưởng. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cảnh báo rằng virus Ebola chủng Bundibugyo sở hữu độc lực cao với tỷ lệ tử vong dao động từ 25% đến 50%, có khả năng lây lan nhanh chóng qua tiếp xúc trực tiếp với dịch cơ thể và đặc biệt nguy hiểm do chưa có vắc-xin hoặc thuốc điều trị đặc hiệu được phê duyệt. Sự thiếu hụt các công cụ y tế dự phòng chéo giữa các chủng virus và thách thức trong chẩn đoán lâm sàng giai đoạn đầu là những mối đe dọa lớn khiến WHO xếp chủng virus này vào danh sách các tác nhân y sinh cần giám sát nghiêm ngặt trên toàn cầu.

1. Lịch sử dịch tễ của chủng Ebola Bundibugyo

Chi Ebolavirus bao gồm các chủng chính: Zaire ebolavirus, Sudan ebolavirus, Bundibugyo ebolavirus, Reston ebolavirus, Taï Forest ebolavirus và Bombali ebolavirus.

Chủng Bundibugyo được phát hiện lần đầu tiên vào tháng 11 năm 2007 tại quận Bundibugyo, miền Tây Uganda, sau một đợt bùng phát dịch sốt xuất huyết khiến 149 người nhiễm bệnh và 37 người tử vong. Đợt bùng phát lớn thứ hai được ghi nhận vào năm 2012 tại tỉnh Orientale thuộc Cộng hòa Dân chủ Congo (DRC).

Mặc dù có tỷ lệ tử vong thấp hơn so với chủng Zaire (Zaire ebolavirus có thể lên tới 90%), chủng Bundibugyo vẫn là một mầm bệnh cực kỳ nguy hiểm do động lực học quần thể của virus này có khả năng biến đổi và thích nghi nhanh chóng trong môi trường vật chủ là con người.

Xem thêm: Bệnh Ebola Và Những Đại Dịch Từng Gây Chấn Động Thế Giới

2. Các cảnh báo của WHO về Ebola Bundibugyo

WHO định kỳ cập nhật các hướng dẫn và cảnh báo khẩn cấp nhằm ngăn chặn nguy cơ bùng phát dịch trên diện rộng từ các chủng virus Ebola hiếm gặp nhưng có độc lực cao.

2.1. Cảnh báo về khoảng trống vắc-xin và liệu pháp điều trị đặc hiệu

Mối lo ngại lớn nhất của WHO hiện nay là tính hiệu quả chéo của các công cụ y tế. Các loại vắc-xin Ebola hiện tại đã được phê duyệt và sử dụng rộng rãi trên thế giới, bao gồm:

• Ervebo (rVSV-ZEBOV): Vắc-xin sống tái tổ hợp, có hiệu quả bảo vệ rất cao.

• Zabdeno/Mvabea: Liệu pháp vắc-xin hai liều.

Cảnh báo từ WHO: Tất cả các loại vắc-xin trên, cùng với các liệu pháp kháng thể đơn dòng hiện đại như Inmazeb và Ebanga, đều được thiết kế cấu trúc sinh học để nhắm trúng đích duy nhất chủng Zaire ebolavirus. Chúng hoàn toàn KHÔNG có khả năng bảo vệ hoặc điều trị chéo đối với chủng Bundibugyo hay chủng Sudan. Do đó, nếu một đợt dịch Bundibugyo bùng phát, cộng đồng y tế sẽ không có vũ khí miễn dịch chủ động để ứng phó ngay lập tức.

2.2. Khả năng tồn tại của virus trong dịch cơ thể

WHO cảnh báo dựa trên các bằng chứng lâm sàng rằng virus Ebola chủng Bundibugyo có khả năng ẩn náu tại các vùng đặc quyền miễn dịch của cơ thể (Immune-privileged sites) ngay cả khi bệnh nhân đã được công bố khỏi bệnh về mặt lâm sàng.

• Virus có thể tồn tại trong tinh dịch, dịch mắt, hệ thần kinh trung ương và sữa mẹ trong nhiều tháng.

• WHO khuyến cáo những người sống sót sau khi nhiễm chủng Bundibugyo cần phải thực hiện xét nghiệm tinh dịch định kỳ và áp dụng các biện pháp quan hệ tình dục an toàn (sử dụng bao cao su) cho đến khi mẫu thử cho kết quả âm tính hai lần liên tiếp nhằm ngăn ngừa nguy cơ tái kích phát dịch trong cộng đồng.

2.3. Nguy cơ lây nhiễm chéo tại các cơ sở y tế

Do các triệu chứng ban đầu của nhiễm Ebola Bundibugyo không đặc hiệu, nhân viên y tế rất dễ chủ quan. WHO cảnh báo việc không tuân thủ nghiêm ngặt Quy trình Kiểm soát và Phòng ngừa Nhiễm khuẩn (IPC) tại các tuyến y tế cơ sở có thể biến bệnh viện thành trung tâm phát tán dịch bệnh. Các giọt bắn từ chất nôn, máu hoặc dịch tiết của bệnh nhân trong quá trình hồi sức cấp cứu sở hữu mật độ virus cực cao, có thể lây nhiễm ngay lập tức cho người tiếp xúc nếu không mặc đồ bảo hộ chuyên dụng (PPE).

WHO khuyến cáo các quốc gia cần tăng cường giám sát dịch tễ, kiểm tra y tế tại cửa khẩu, nâng cao kiểm soát nhiễm khuẩn trong bệnh viện

3. Đường lây truyền và cơ chế sinh bệnh học

Hiểu rõ cơ chế lây truyền theo chuẩn NLP y khoa giúp hệ thống hóa các biện pháp phòng ngừa.

3.1. Vật chủ tự nhiên và sự lây truyền từ động vật sang người

WHO xác định loài dơi ăn quả thuộc họ Pteropodidae là vật chủ tự nhiên có khả năng mang virus Ebola Bundibugyo mà không biểu hiện triệu chứng bệnh. Sự lây truyền sang người xảy ra khi con người tiếp xúc với chất thải của dơi hoặc thông qua vật chủ trung gian là các loài linh trưởng (khỉ, vượn) hay động vật hoang dã bị nhiễm bệnh trong rừng sâu do hoạt động săn bắn và tiêu thụ thịt thú rừng (Bushmeat).

3.2. Cơ chế lây truyền từ người sang người

Khi virus đã xâm nhập vào cơ thể người đầu tiên (F0), chuỗi lây truyền người sang người sẽ được kích hoạt thông qua:

• Tiếp xúc trực tiếp (qua da bị tổn thương hoặc niêm mạc mắt, mũi, miệng) với máu, chất tiết, bọt, nước tiểu, phân, chất nôn hoặc tinh dịch của người nhiễm bệnh.

• Tiếp xúc gián tiếp với các bề mặt, vật dụng (như quần áo, chăn màn, kim tiêm) bị ô nhiễm bởi dịch tiết của bệnh nhân.

• Nghi lễ mai táng không an toàn: WHO nhấn mạnh các tập tục chạm, tắm rửa hoặc hôn thi thể người chết vì nhiễm Ebola là nguyên nhân hàng đầu khiến dịch bùng phát theo cấp số nhân tại châu Phi. Thi thể người chết do Ebola vẫn giữ độc lực và mật độ virus rất cao.

4. Triệu chứng lâm sàng khi nhiễm chủng Ebola Bundibugyo

Thời gian ủ bệnh của chủng Bundibugyo dao động từ 2 đến 21 ngày (trung bình từ 8 đến 10 ngày). Bệnh tiến triển qua các giai đoạn lâm sàng rõ rệt:

• Giai đoạn khởi phát (Ngày 1 - ngày 3): Bệnh nhân đột ngột sốt cao, mệt mỏi rũ rượi, đau cơ nghiêm trọng (đặc biệt là đau lưng và đau các khớp), đau đầu dữ dội và đau họng. Các triệu chứng này rất dễ bị chẩn đoán nhầm với sốt rét, thương hàn hoặc sốt xuất huyết Dengue.

• Giai đoạn toàn phát (Ngày 4 - ngày 10): Xuất hiện các rối loạn tiêu hóa nặng nề bao gồm buồn nôn, nôn mửa liên tục, tiêu chảy phân lỏng nhiều nước dẫn đến mất nước và điện giải cấp. Bệnh nhân có thể bị phát ban dạng sần trên da.

• Giai đoạn xuất huyết và suy tạng: Ở thể nặng, virus phá hủy hệ thống nội mạc mạch máu, gây ra hội chứng đông máu rải rác trong lòng mạch (DIC). Bệnh nhân có biểu hiện xuất huyết dưới da, chảy máu mũi, chảy máu chân răng, nôn ra máu hoặc đại tiện phân đen. Suy giảm chức năng gan, thận nghiêm trọng là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến tử vong do sốc giảm thể tích và suy đa tạng.

Xem thêm: Vì Sao Ebola Có Tỷ Lệ Tử Vong Cao?

Chủng Ebola Bundibugyo là một biến thể thuộc họ virus Ebola gây sốt xuất huyết nguy hiểm ở người.

5. Phương pháp chẩn đoán và phác đồ xử trí theo WHO

5.1. Chẩn đoán xác định tại phòng thí nghiệm

Vì không thể phân biệt các chủng Ebola bằng mắt thường hoặc triệu chứng lâm sàng, WHO yêu cầu thực hiện các xét nghiệm sinh học phân tử có độ chính xác cao tại các phòng thí nghiệm đạt chuẩn an toàn sinh học cấp 4 (BSL-4):

• RT-PCR (Reverse Transcription Polymerase Chain Reaction): Kỹ thuật phát hiện vật chất di truyền (ARN) của virus Bundibugyo trong mẫu máu toàn phần. Đây là tiêu chuẩn vàng chẩn đoán trong giai đoạn cấp tính.

• Xét nghiệm ELISA (Enzyme-linked Immunosorbent Assay): Phát hiện kháng thể IgM và IgG để đánh giá động học miễn dịch ở giai đoạn muộn hoặc sau khi phục hồi.

5.2. Phác đồ điều trị nâng đỡ

Do chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu cho chủng Bundibugyo, WHO khuyến cáo áp dụng liệu pháp điều trị nâng đỡ tích cực tối ưu càng sớm càng tốt để tăng tỷ lệ sống sót của bệnh nhân:

• Bù nước và cân bằng điện giải bằng đường uống (ORSl) hoặc truyền dịch tĩnh mạch kịp thời để chống sốc.

• Duy trì ổn định huyết áp, kiểm soát nồng độ oxy máu.

• Sử dụng thuốc hạ sốt, giảm đau (tránh dùng các thuốc kháng viêm không steroid như Aspirin, Ibuprofen vì làm tăng nguy cơ xuất huyết).

• Điều trị các nhiễm trùng cơ hội thứ phát bằng kháng sinh phổ rộng nếu có chỉ định.

6. Câu hỏi thường gặp

6.1. Tại sao vắc-xin Ebola hiện tại không có tác dụng với chủng Bundibugyo?

Các loại vắc-xin hiện nay như Ervebo sử dụng vector virus mang glycoprotein của chủng Zaire ebolavirus để kích thích cơ thể tạo kháng thể đặc hiệu. Do cấu trúc gene và kháng nguyên bề mặt của chủng Bundibugyo có sự khác biệt lớn về mặt sinh học phân tử so với chủng Zaire, các kháng thể được tạo ra từ vắc-xin hiện tại không thể nhận diện và trung hòa được virus Bundibugyo.

6.2. Virus Ebola Bundibugyo có lây truyền qua không khí không?

Xác minh khoa học từ WHO: Virus Ebola chủng Bundibugyo KHÔNG lây truyền qua đường không khí (như virus cúm hay SARS-CoV-2). Virus chỉ lây lan khi có sự tiếp xúc vật lý trực tiếp với các chất lỏng sinh học (máu, chất nôn, nước tiểu, phân, tinh dịch) của người đang biểu hiện triệu chứng bệnh hoặc thi thể người tử vong do dịch.

6.3. Cần làm gì để phòng ngừa nhiễm chủng virus này khi đến các vùng có nguy cơ dịch tễ?

WHO khuyến cáo người dân và khách du lịch:

1. Tuyệt đối không tiếp xúc, săn bắn hoặc tiêu thụ thịt của các loài động vật hoang dã, đặc biệt là dơi và động vật linh trưởng.

2. Tránh tiếp xúc gần với bất kỳ ai có triệu chứng sốt cao, xuất huyết không rõ nguyên nhân.

3. Thường xuyên sát khuẩn tay bằng xà phòng hoặc dung dịch cồn.

4. Không tham gia các nghi lễ mai táng chạm vào thi thể tại các vùng đang có cảnh báo dịch tễ.

Kết luận

Cảnh báo của WHO về chủng Ebola Bundibugyo là lời nhắc nhở nghiêm túc đối với hệ thống an ninh y tế toàn cầu về sự nguy hiểm của các lỗ hổng phòng bệnh chủ động. Dù tần suất xuất hiện thấp hơn chủng Zaire, nhưng việc thiếu hụt vắc-xin bảo vệ chéo, kết hợp với tốc độ lây lan nhanh qua đường dịch cơ thể và tỷ lệ tử vong cao, khiến Bundibugyo luôn là một mối đe dọa tiềm tàng có thể kích phát khủng hoảng y tế bất cứ lúc nào.

Việc nâng cao năng lực chẩn đoán sớm bằng kỹ thuật RT-PCR, tuân thủ nghiêm ngặt quy trình kiểm soát nhiễm khuẩn tại bệnh viện và đẩy mạnh nghiên cứu các dòng vắc-xin đa giá (multivalent vaccines) là những mắt xích then chốt để nhân loại chủ động bao vây, dập tắt mầm bệnh này ngay từ khi nó mới nhen nhóm lây nhiễm từ tự nhiên.