Liệt Dây Thanh Quản Là Gì? Nguyên Nhân, Triệu Chứng Và Cách Điều Trị

Liệt dây thanh quản (Vocal Cord Paralysis) là một rối loạn giọng nói do tổn thương thần kinh điều khiển cơ thanh quản. Tình trạng này không chỉ ảnh hưởng đến khả năng giao tiếp mà còn đe dọa trực tiếp đến chức năng hô hấp và bảo vệ đường thở của người bệnh.

Tìm hiểu về tình trạng liệt dây thanh quản

1. Liệt Dây Thanh Quản Là Gì?

Liệt dây thanh quản xảy ra khi các xung thần kinh đến hộp thanh âm (thanh quản) bị gián đoạn, khiến một hoặc cả hai dây thanh âm không thể đóng, mở hoặc rung động bình thường.

Dây thanh âm là hai dải mô cơ đàn hồi nằm ở lối vào của khí quản. Khi chúng ta nói, hai dây thanh khép lại và rung động theo luồng hơi từ phổi đi lên để tạo ra âm thanh. Khi chúng ta thở, hai dây thanh mở rộng để không khí lưu thông tự do.

Phân loại dựa trên vị trí tổn thương:

• Liệt dây thanh quản một bên (Unilateral): Chỉ có một bên dây thanh (trái hoặc phải) bị mất chức năng. Đây là thể lâm sàng phổ biến nhất, chủ yếu gây khàn tiếng nhưng ít khi gây suy hô hấp cấp tính.

• Liệt dây thanh quản hai bên (Bilateral): Cả hai dây thanh đều bị liệt. Nếu chúng bị liệt ở tư thế khép, lối vào khí quản sẽ bị bít kín, gây khó thở cấp tính nguy hiểm đến tính mạng. Nếu liệt ở tư thế mở, người bệnh sẽ bị mất giọng hoàn toàn và dễ bị hóc, sặc thức ăn vào phổi.

2. Nguyên Nhân Gây Liệt Dây Thanh Quản

Hệ thống dây thần kinh điều khiển thanh quản (đặc biệt là dây thần kinh thanh quản quặt ngược) có lộ trình chuyển động khá dài, đi từ não xuống ngực rồi vòng ngược lên cổ. Do đó, bất kỳ tổn thương nào dọc theo lộ trình này đều có thể gây liệt dây thanh.

• Chấn thương do phẫu thuật (Nguyên nhân hàng đầu): Tổn thương vô căn hoặc không mong muốn trong các phẫu thuật vùng cổ hoặc ngực như: phẫu thuật tuyến giáp (cắt giáp), phẫu thuật cột sống cổ, phẫu thuật thực quản hoặc phẫu thuật lồng ngực/tim mạch.

• Khối u chèn ép: Các khối u ác tính hoặc lành tính phát triển dọc theo đường đi của dây thần kinh, bao gồm: ung thư tuyến giáp, ung thư phổi, ung thư thực quản, ung thư vòm họng hoặc u trung thất.

• Nhiễm trùng do virus: Các loại virus như Herpes simplex, Epstein-Barr, hoặc virus gây cúm có thể tấn công gây viêm dây thần kinh thanh quản quặt ngược.

• Chấn thương vùng cổ/ngực: Tai nạn giao thông hoặc va đập mạnh làm tổn thương trực tiếp đến cấu trúc thanh quản hoặc dây thần kinh điều khiển.

• Bệnh lý thần kinh: Các hội chứng toàn thân như nhược cơ, Parkinson, đột quỵ, hoặc xơ cứng cột bên teo cơ (ALS).

• Vô căn (Idiopathic): Khoảng 30% trường hợp không tìm thấy nguyên nhân rõ ràng sau khi đã thực hiện đầy đủ các xét nghiệm sàng lọc.

Chấn thương do phẫu thuật là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến liệt dây thanh quản

3. Triệu Chứng Điển Hình Của Liệt Dây Thanh Quản

Các dấu hiệu của bệnh phụ thuộc vào việc tổn thương xảy ra ở một hay cả hai bên dây thanh, cũng như tư thế mà dây thanh bị cố định.

• Khàn tiếng, giọng nói thều thào: Giọng nói bị thay đổi rõ rệt, trở nên yếu ớt, hụt hơi, có nhiều tiếng thở kèm theo do hai dây thanh không thể khép kín để tạo độ rung.

• Khó thở, thở rít (Stridor): Thường gặp ở thể liệt hai bên. Người bệnh có tiếng thở rít rõ rệt khi hít vào do lòng thanh quản bị thu hẹp.

• Sặc, ho khi nuốt: Dây thanh quản không khép lại kịp thời khi nuốt khiến thức ăn, nước uống hoặc nước bọt dễ lọt vào đường thở gây ho sặc sụa.

• Mất khả năng nói to: Người bệnh phải gắng sức khi nói nhưng âm lượng phát ra rất nhỏ, nhanh mệt khi giao tiếp.

• Ho yếu, mất lực: Do không thể khép kín dây thanh để tạo áp lực trong lồng ngực, tiếng ho của người bệnh trở nên yếu, không có lực để tống đờm dãi.

4. Biến Chứng Nguy Hiểm

• Viêm phổi do sặc (Aspiration Pneumonia): Thức ăn và dịch vị rơi vào phổi lâu ngày gây nhiễm trùng nhu mô phổi nghiêm trọng.

• Suy hô hấp cấp tính: Xảy ra ở thể liệt hai bên, có thể dẫn đến ngạt thở hoàn toàn nếu không được mở khí quản cấp cứu.

5. Phương Pháp Chẩn Đoán

Để xác định chính xác tình trạng liệt và tìm kiếm nguyên nhân gốc rễ, bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng sẽ thực hiện quy trình sau:

• Nội soi thanh quản (Laryngoscopy): Bác sĩ đưa một ống soi mềm qua mũi hoặc miệng vào sát thanh quản để quan sát chuyển động của hai dây thanh khi người bệnh phát âm và hít thở.

• Chụp CT Scan hoặc MRI: Thực hiện từ vùng nền sọ xuống tới lồng ngực nhằm tìm kiếm các khối u ẩn, hạch bạch huyết hoặc tổn thương chèn ép dây thần kinh quặt ngược.

• Điện cơ cơ thanh quản (LEMG): Đo các tín hiệu điện trong cơ thanh quản để đánh giá mức độ tổn thương và khả năng phục hồi của dây thần kinh.

Nội soi thanh quản là phương pháp quan trọng nhất trong chẩn đoán liệt dây thanh quản.

6. Cách Điều Trị Liệt Dây Thanh Quản Hiện Nay

Phác đồ điều trị được cá thể hóa dựa trên nguyên nhân, mức độ liệt (một bên hay hai bên) và thời gian khởi phát bệnh.

6.1. Trị liệu ngôn ngữ

Đây là bước tiếp cận đầu tiên cho các trường hợp liệt một bên giai đoạn sớm hoặc liệt do virus.

• Chuyên gia ngôn ngữ sẽ hướng dẫn người bệnh các bài tập thở, bài tập cơ cổ và cách điều phối luồng hơi.

• Mục tiêu: Giúp dây thanh bên lành hoạt động bù trừ hiệu quả hơn để khép kín khoảng trống với bên bị liệt, cải thiện chất lượng giọng nói và khả năng nuốt.

6.2. Phẫu thuật tạm thời (Tiêm làm đầy dây thanh)

• Bác sĩ bơm các chất làm đầy sinh học (như mỡ tự thân, collagen hoặc hyaluronic acid) vào dây thanh bị liệt nhằm đẩy nó về vị trí trung tâm.

• Phương pháp này giúp dây thanh bên lành dễ dàng tiếp xúc khi phát âm. Kỹ thuật này thường có tác dụng tạm thời trong vài tháng đến một năm khi chờ dây thần kinh tự phục hồi.

6.3. Phẫu thuật định hình thanh quản

Chỉ định khi tình trạng liệt kéo dài (thường trên 6-12 tháng) và không có khả năng tự phục hồi.

• Đặt mảnh ghép (Thyroplasty type I): Bác sĩ mở một cửa sổ nhỏ ở sụn giáp và đặt một mảnh ghép (silicone hoặc Gore-Tex) để đẩy cố định dây thanh bị liệt vào giữa vĩnh viễn.

• Phẫu thuật treo sụn phễu: Điều chỉnh lại cấu trúc sụn để khép kín khe thanh môn.

6.4. Can thiệp khẩn cấp (Liệt hai bên)

• Mở khí quản (Tracheostomy): Tạo một lỗ thở ở cổ dưới tầm thanh quản để không khí đi thẳng vào phổi, bỏ qua vùng thanh quản bị tắc nghẽn.

• Phẫu thuật mở rộng khe thanh môn: Cắt một phần sụn phễu hoặc một phần dây thanh bằng laser để tạo lối thở rộng hơn, đánh đổi bằng việc giọng nói sẽ khàn hơn.

7. Biện Pháp Hỗ Trợ Và Phục Hồi Tại Nhà

• Uống nước từng ngụm nhỏ: Khi uống nước, nên cúi nhẹ cằm về phía ngực để đóng đường thở tự nhiên, hạn chế sặc.

• Tránh rặn giọng, nói cố: Không nên cố nói to hoặc nói quá dài khi mệt mỏi để tránh làm tổn thương dây thanh bên lành do quá tải.

• Sử dụng máy tạo độ ẩm: Giữ không khí trong phòng đủ độ ẩm giúp niêm mạc thanh quản không bị khô, giảm kích ứng ho.

Các biện pháp chăm sóc tại nhà chỉ có vai trò hỗ trợ, không thay thế cho việc thăm khám và điều trị chuyên khoa.

8. Câu Hỏi Thường Gặp

8.1. Liệt dây thanh quản có chữa khỏi hoàn toàn được không?

Nếu nguyên nhân do nhiễm virus hoặc chấn thương nhẹ, dây thần kinh có thể tự phục hồi sau 6 – 12 tháng. Nếu dây thần kinh bị đứt hoàn toàn trong phẫu thuật hoặc bị u ác tính xâm lấn, bệnh không thể tự khỏi nhưng các phẫu thuật định hình hiện đại có thể phục hồi tới 80-90% giọng nói và chức năng nuốt của bệnh nhân.

8.2. Sau phẫu thuật cắt tuyến giáp bị khàn tiếng có phải bị liệt dây thanh không?

Khàn tiếng sau mổ tuyến giáp khá thường gặp. Có thể do ống nội khí quản kích ứng hoặc phù nề mô xung quanh. Tuy nhiên, nếu tình trạng khàn tiếng kéo dài trên 2 tuần kèm theo sặc nước, bạn cần đi nội soi thanh quản ngay để loại trừ tổn thương dây thần kinh quặt ngược.

8.3. Bị liệt dây thanh quản có ăn uống bình thường được không?

Trong giai đoạn đầu, người bệnh rất dễ sặc chất lỏng. Nên ưu tiên thức ăn dạng đặc, sệt (cháo, súp đặc) và chia nhỏ bữa ăn. Khi ăn cần tập trung, không vừa ăn vừa nói chuyện.

Kết Luận

Liệt dây thanh quản là tình trạng rối loạn vận động của một hoặc cả hai dây thanh âm, có thể gây khàn tiếng, khó nuốt, dễ sặc và ảnh hưởng đến chức năng hô hấp. Bệnh có nhiều nguyên nhân khác nhau, từ tổn thương thần kinh, phẫu thuật vùng cổ đến các bệnh lý thần kinh hoặc khối u chèn ép. Việc phát hiện sớm và điều trị đúng phương pháp không chỉ giúp cải thiện giọng nói mà còn giảm nguy cơ biến chứng liên quan đến đường thở và khả năng nuốt.

Khi xuất hiện tình trạng khàn tiếng kéo dài hoặc các triệu chứng bất thường ở thanh quản, người bệnh nên thăm khám chuyên khoa Tai Mũi Họng để được chẩn đoán và can thiệp kịp thời.