Lỵ Amip Là Gì? Nguyên Nhân, Triệu Chứng Và Cách Điều Trị

Bệnh lỵ amip (kiết lỵ do amip) là nỗi ám ảnh đối với hệ tiêu hóa. Bệnh không chỉ gây ra những cơn đau quặn bụng và tình trạng đi ngoài ra máu kéo dài, mà nếu không được điều trị triệt để, ký sinh trùng có thể xuyên qua thành ruột, theo dòng máu tấn công sang các cơ quan khác, nguy hiểm nhất là gây áp xe gan.

Tìm hiểu về tình trạng lỵ amip

1. Lỵ amip là gì?

Lỵ amip (Amebiasis / Amebic Dysentery) là một bệnh lý nhiễm trùng đại tràng mạn tính hoặc cấp tính do đơn bào ký sinh Entamoeba histolytica gây ra. Bệnh đặc trưng bởi tình trạng tổn thương loét hình thắt cổ chai ở niêm mạc đại tràng, dẫn đến hội chứng lỵ trên lâm sàng bao gồm đau quặn bụng, mót rặn và đi ngoài phân nhầy máu. Ký sinh trùng lỵ amip lây truyền chủ yếu qua đường tiêu hóa (phân - miệng) do sử dụng thực phẩm hoặc nước uống nhiễm kén amip.

Trong chu kỳ sống, Entamoeba histolytica tồn tại dưới hai dạng chính:

• Dạng kén (Cyst): Đây là dạng lây nhiễm, có lớp vỏ bọc rất bền vững, chịu được môi trường ngoại cảnh và dịch vị acid của dạ dày. Kén amip theo phân người bệnh ra ngoài và là tác nhân chính làm lây lan dịch bệnh.

• Dạng hoạt động (Trophozoite): Khi kén amip đi vào ruột non, chúng sẽ bong vỏ và phát triển thành dạng hoạt động. Dạng này có khả năng di động bằng chân giả, tiết out các enzyme tiêu protein để ăn hồng cầu và đục khoét, xâm nhập sâu vào niêm mạc đại tràng gây viêm loét.

2. Nguyên nhân và con đường lây truyền bệnh lỵ amip

Nguyên nhân căn cốt gây bệnh là sự xâm nhập của đơn bào Entamoeba histolytica. Tuy nhiên, bệnh chỉ bùng phát và lây lan rộng thông qua con đường phân - miệng do các điều kiện vệ sinh kém:

• Sử dụng thực phẩm và nguồn nước ô nhiễm: Ăn các loại rau sống được tưới bằng phân tươi chưa ủ kỹ, uống nước lã, hoặc ăn thức ăn đường phố không được che đậy để ruồi nhặng (vật chủ trung gian) mang kén amip đậu vào.

• Thói quen vệ sinh cá nhân kém: Không rửa tay sạch bằng xà phòng sau khi đi vệ sinh hoặc trước khi chế biến thức ăn, vô tình đưa kén amip từ tay vào miệng.

• Lây truyền qua tiếp xúc trực tiếp: Gặp ở những người chăm sóc người bệnh không bảo hộ đúng cách, hoặc qua các hành vi tình dục có tiếp xúc trực tiếp với vùng hậu môn (Analingus).

Bệnh lỵ amip thường ảnh hưởng đến đường tiêu hóa, đặc biệt là đại tràng.

3. Triệu chứng nhận biết bệnh lỵ amip

Thời gian ủ bệnh của lỵ amip có thể kéo dài từ vài tuần đến vài tháng. Tùy thuộc vào độc lực của ký sinh trùng và sức đề kháng của bệnh nhân, bệnh sẽ biểu hiện dưới hai thể lâm sàng chính:

3.1. Thể cấp tính

• Đau quặn bụng: Cơn đau thường khu trú ở vùng hố chậu phải (dễ nhầm với viêm ruột thừa) hoặc đau dọc theo khung đại tràng, đau quặn thắt từng cơn thúc giục người bệnh đi ngoài.

• Mót rặn: Cảm giác buồn đi đại tiện liên tục, vừa đi xong lại muốn đi tiếp, mỗi lần đi rất rặn nhưng lượng phân ra rất ít.

• Phân nhầy máu: Đây là dấu hiệu đặc trưng nhất. Phân không còn thành khuôn mà sệt hoặc lỏng, lẫn nhiều chất nhầy như mũi mũi và máu tươi hoặc màu đỏ thẫm (do tổn thương xuất huyết từ các vết loét đại tràng).

• Toàn thân: Khác với lỵ trực trùng (do vi khuẩn Shigella), bệnh nhân lỵ amip thường không sốt hoặc chỉ sốt nhẹ, thể trạng ít khi bị nhiễm độc rầm rộ ở giai đoạn đầu.

3.2. Thể mạn tính

Khi thể cấp tính không được điều trị bằng thuốc đặc hiệu, amip sẽ rút vào kén hoặc ký sinh âm ỉ trong thành ruột. Người bệnh sẽ bị rối loạn tiêu hóa kéo dài: bụng thường xuyên đầy hơi, ấm ách, đau âm ỉ, đi ngoài phân lúc lỏng lúc táo bón, cơ thể gầy sút cân, suy nhược và thiếu máu.

4. Bệnh lỵ amip có nguy hiểm không?

Bệnh lỵ amip cực kỳ nguy hiểm nếu không được điều trị diệt tận gốc tế bào hoạt động và kén. Ký sinh trùng có sức phá hủy mô rất mạnh, dẫn đến các biến chứng tại ruột và ngoài ruột:

4.1. Biến chứng tại ruột

• Thủng ruột gây viêm phúc mạc: Các vết loét hình thắt cổ chai ăn sâu qua lớp cơ và lớp thanh mạc của đại tràng, gây thủng ruột. Dịch phân tràn vào ổ bụng gây viêm phúc mạc cấp tính, nhiễm trùng huyết, nguy cơ tử vong rất cao nếu không mổ cấp cứu.

• Xuất huyết tiêu hóa ồ ạt: Vết loét ăn mòn vào các mạch máu lớn ở thành ruột, khiến bệnh nhân đi ngoài ra lượng lớn máu tươi, gây mất máu cấp.

• U amip (Ameboma): Phản ứng viêm hạt kéo dài ở thành ruột tạo thành một khối u đại tràng giả. Khối u này có thể gây hẹp lòng ruột, dẫn đến biến chứng tắc ruột.

4.2. Biến chứng ngoài ruột 

Ký sinh trùng amip theo đường tĩnh mạch mạc treo tràng lên hệ tĩnh mạch cửa để di chuyển thẳng đến gan. Tại đây, chúng phá hủy nhu mô gan, tạo thành các ổ mủ chứa dịch màu sô-cô-la không mùi. Áp xe gan do amip khiến người bệnh sốt cao, đau tức dữ dội vùng hạ sườn phải. Nếu ổ áp xe vỡ vào màng phổi, màng tim hoặc ổ bụng sẽ gây suy hô hấp và sốc nhiễm trùng nặng.

Áp xe gan là biến chứng nguy hiểm nhất của bệnh lỵ amip

5. Phương pháp chẩn đoán lỵ amip chính xác

Bác sĩ chuyên khoa ký sinh trùng bắt buộc phải kết hợp triệu chứng lâm sàng và các kỹ thuật xét nghiệm vi sinh:

• Soi tươi phân tìm amip: Đây là phương pháp kinh điển. Mẫu phân chứa nhầy máu của bệnh nhân phải được lấy và mang đi soi kính hiển vi ngay trong vòng 30 phút sau khi đi ngoài. Bác sĩ sẽ tìm thấy dạng hoạt động của Entamoeba histolytica đang di động và ăn hồng cầu.

• Nội soi đại tràng: Giúp quan sát trực tiếp các tổn thương. Hình ảnh điển hình là các vết loét nhỏ, rời rạc, đáy loét phủ chất nhầy mủ, bờ loét nhô cao (loét hình bấm móng tay hoặc thắt cổ chai). Qua nội soi, bác sĩ có thể bấm sinh thiết ở bờ vết loét để tìm amip.

• Xét nghiệm huyết thanh học (ELISA): Tìm kháng thể kháng amip trong máu, có giá trị rất cao trong trường hợp amip đã xâm nhập sâu vào thành ruột hoặc gây biến chứng áp xe gan.

6. Cách điều trị lỵ amip

Nguyên tắc điều trị lỵ amip là phải phối hợp thuốc tiêu diệt amip ở cả trong mô (thành ruột, gan) và thuốc diệt amip ở trong lòng ruột (dạng kén) để tránh tái phát và lây lan.

6.1. Điều trị bằng thuốc nội khoa đặc hiệu

• Thuốc diệt amip ở mô (Lớp dẫn chất Nitro-imidazole):

  • Metronidazole (Flagyl): Lựa chọn hàng đầu. Thuốc thấm tốt vào các mô và thành ruột. Liều dùng thông thường là 500 - 750mg x 3 lần/ngày, thời gian uống liên tục từ 7 - 10 ngày.

  • Tinidazole hoặc Secnidazole: Thuốc thế hệ mới, có thời gian bán thải dài hơn, giúp giảm số lần dùng thuốc trong ngày và rút ngắn liệu trình điều trị.

• Thuốc diệt amip trong lòng ruột (Diệt kén): Sau khi kết thúc liệu trình diệt amip ở mô bằng Metronidazole, bệnh nhân bắt buộc phải uống thêm một đợt thuốc diệt kén như Diloxanide furoate hoặc Paromomycin để dọn sạch mầm bệnh hoàn toàn, ngăn ngừa bệnh chuyển sang thể mạn tính.

6.2. Điều trị triệu chứng và bù nước

• Bù nước và điện giải: Đi ngoài nhiều lần gây mất nước. Người bệnh cần uống dung dịch Oresol được pha đúng tỷ lệ, hoặc truyền dịch tĩnh mạch nếu bị nôn mửa nhiều.

• Thuốc giảm co thắt cơ trơn: Dùng các thuốc như Drotaverin (No-spa) hoặc Mebeverin để giảm bớt cơn đau quặn bụng và giảm cảm giác mót rặn.

• Lưu ý: Tuyệt đối không tự ý dùng các thuốc cầm tiêu chảy loại làm giảm nhu động ruột (như Loperamide) vì sẽ làm giữ ký sinh trùng và độc tố lại trong lòng ruột, khiến tình trạng nhiễm trùng nặng hơn.

6.3. Chế độ ăn uống khi bị lỵ amip

• Trong giai đoạn cấp tính, nên ăn các thức ăn mềm, lỏng, dễ tiêu hóa như cháo ninh nhuyễn, súp, thịt lợn nạc băm nhỏ.

• Kiêng hoàn toàn thực phẩm nhiều dầu mỡ, sữa, đồ ăn cay nóng, đồ ngọt và các loại nước có ga vì chúng làm tăng nhu động ruột, gây đầy hơi và tiêu chảy nặng hơn.

• Thực hiện nghiêm ngặt nguyên tắc ăn chín, uống sôi.

Nên nấu chín thực phẩm trước khi ăn để phòng ngừa bệnh lỵ amip.

7. Câu Hỏi Thường Gặp

7.1. Bệnh lỵ amip khác bệnh lỵ trực trùng như thế nào?

Lỵ amip do đơn bào (ký sinh trùng) gây ra, bệnh tiến triển từ từ, người bệnh thường không sốt hoặc sốt nhẹ, phân có nhiều nhầy và máu đỏ tươi riêng rẽ. Trong khi đó, lỵ trực trùng do vi khuẩn Shigella gây ra, bệnh khởi phát rất đột ngột, nhiễm độc rầm rộ, người bệnh sốt cao triền miên, phân lỏng thối lẫn máu mũi hòa loãng như nước rửa thịt.

7.2. Tại sao uống hết thuốc kháng sinh Metronidazole rồi mà bệnh lỵ amip vẫn bị tái phát?

Metronidazole chỉ có tác dụng tiêu diệt amip dạng hoạt động đang tấn công trong các mô (thành ruột, gan), hoàn toàn không có tác dụng đối với dạng kén amip ẩn nấp trong lòng ruột. Nếu bác sĩ không chỉ định uống thêm thuốc diệt kén (như Diloxanide furoate) ở giai đoạn sau, kén amip sẽ tiếp tục bong vỏ, phát triển lại thành dạng hoạt động và khiến bệnh tái phát liên tục.

7.3. Kén amip có thể sống bao lâu ở môi trường ngoài và làm thế nào để tiêu diệt chúng?

Kén amip có sức đề kháng rất cao. Trong môi trường nước hoặc đất ẩm ướt, kén có thể sống từ vài tuần đến vài tháng. Chúng có thể chịu được các hóa chất khử trùng thông thường ở nồng độ clo trong nước máy. Cách duy nhất để tiêu diệt kén amip trong thực phẩm và nước uống là đun sôi ở nhiệt độ 100 độ C trong vòng ít nhất 1 - 2 phút hoặc sấy khô hoàn toàn.

Kết luận

Lỵ amip mặc dù có tiến triển nguy hiểm và gây nhiều biến chứng nặng nề, nhưng hoàn toàn có thể chữa khỏi dứt điểm nếu người bệnh tuân thủ đúng phác đồ điều trị nội khoa phối hợp. Việc chủ động giữ gìn vệ sinh môi trường sống và vệ sinh ăn uống chính là tấm lá chắn vững chắc nhất để bảo vệ bạn và gia đình khỏi căn bệnh ký sinh trùng này.