Zona Ở Mắt Là Gì? Nguyên Nhân, Triệu Chứng Và Cách Điều Trị Hiệu Quả

Zona ở mắt (Herpes Zoster Ophthalmicus - HZO) được giới y khoa đánh giá là một trong những biến chứng nguy hiểm nhất của virus Varicella Zoster. Nếu không được can thiệp đúng cách trong "thời điểm vàng", bệnh có thể dẫn đến viêm loét giác mạc, tăng nhãn áp và thậm chí là mù lòa vĩnh viễn.

Bài viết này được tham vấn chuyên môn để cung cấp cái nhìn toàn diện nhất về nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết sớm và phác đồ điều trị chuẩn y khoa.

Tìm hiểu Zona ở mắt là gì?

1. Zona ở mắt là gì? Hiểu đúng về cơ chế bệnh sinh

Zona ở mắt là tình trạng tái hoạt động của virus Varicella Zoster (VZV) – cùng loại virus gây bệnh thủy đậu. Sau khi một người khỏi bệnh thủy đậu, virus này không bị tiêu diệt hoàn toàn mà "ẩn nấp" vô thời hạn trong các hạch thần kinh cảm giác.

Khi gặp điều kiện thuận lợi, virus sẽ tái hoạt động, di chuyển dọc theo dây thần kinh và gây ra các tổn thương đặc trưng. Trong trường hợp zona ở mắt, virus tấn công vào nhánh mắt của dây thần kinh số V (dây thần kinh sinh ba).

Tại sao zona ở mắt lại nguy hiểm?

Khác với các vùng da khác, dây thần kinh số V chi phối cảm giác cho nhãn cầu, mí mắt, trán và vùng mũi. Khi virus xâm nhập vào đây, nó không chỉ gây phát ban ngoài da mà còn gây viêm nội nhãn, làm tổn thương các cấu trúc nhạy cảm bên trong mắt.

2. Nguyên nhân bị zona ở mắt: Ai là đối tượng nguy cơ?

Hiểu rõ nguyên nhân bị zona ở mắt là chìa khóa để phòng ngừa và nhận diện bệnh sớm. Có 3 yếu tố cốt lõi dẫn đến sự bùng phát của căn bệnh này:

2.1. Sự tái hoạt của virus Varicella Zoster

Đây là nguyên nhân gốc rễ. Khi hệ miễn dịch của bạn bị "lỗ hổng", virus thoát khỏi sự kiểm soát của các tế bào lympho T và bắt đầu nhân bản, gây viêm và hoại tử dây thần kinh.

2.2. Suy giảm hệ miễn dịch (Yếu tố kích hoạt)

Hệ miễn dịch yếu là "cánh cửa" mở ra cho virus tấn công. Các nhóm đối tượng sau cần đặc biệt lưu tâm:

• Người cao tuổi: Đặc biệt là người trên 50 tuổi do quá trình lão hóa miễn dịch (immunosenescence).

• Stress và suy nhược: Áp lực tâm lý kéo dài làm tăng nồng độ cortisol, ức chế khả năng phòng vệ của cơ thể.

• Bệnh lý nền: Người bị tiểu đường, HIV/AIDS, hoặc ung thư.

• Sử dụng thuốc: Người đang điều trị bằng Corticoid kéo dài, thuốc hóa trị hoặc xạ trị.

2.3. Tiền sử mắc bệnh thủy đậu

Bất kỳ ai từng bị thủy đậu đều mang mầm mống virus zona trong người. Mặc dù trẻ em cũng có thể mắc, nhưng tỷ lệ zona ở mắt thường cao hơn ở người lớn tuổi do sức đề kháng giảm dần.

Sau khi khỏi thủy đậu, virus vẫn tồn tại âm thầm trong các hạch thần kinh và có thể tái hoạt, gây ra bệnh zona.

3. Dấu hiệu bị zona ở mắt qua từng giai đoạn

Việc nhận biết sớm các dấu hiệu bị zona ở mắt đóng vai trò quyết định đến 90% khả năng phục hồi thị lực. Bệnh thường diễn tiến qua 3 giai đoạn đặc trưng:

3.1. Giai đoạn 1: Khởi phát (Cảnh báo sớm)

Trước khi phát ban xuất hiện 1-3 ngày, người bệnh sẽ cảm thấy:

• Đau nhức, châm chích hoặc bỏng rát ở một bên trán, vùng quanh mắt hoặc đỉnh đầu.

• Cảm giác như có "điện giật" nhẹ dưới da.

• Sốt nhẹ, mệt mỏi, nhức đầu tương tự như triệu chứng cúm.

3.2. Giai đoạn 2: Toàn phát (Phát ban và mụn nước)

Đây là giai đoạn điển hình nhất để chẩn đoán:

• Mụn nước: Xuất hiện các mụn nước nhỏ, chứa dịch trong, mọc thành chùm trên nền da đỏ.

• Phân bổ: Đặc điểm quan trọng nhất là mụn nước chỉ xuất hiện ở một bên mặt, không bao giờ vượt qua đường giữa của khuôn mặt.

• Triệu chứng tại mắt: Mắt đỏ (viêm kết mạc), chảy nước mắt liên tục, nhạy cảm với ánh sáng (sợ ánh sáng).

• Dấu hiệu Hutchinson: Nếu mụn nước xuất hiện ở đầu mũi hoặc cánh mũi, điều này báo hiệu virus đã xâm nhập vào nhánh thần kinh mũi-mi, nguy cơ cao tổn thương trực tiếp vào nhãn cầu.

3.3. Giai đoạn 3: Biến chứng (Nếu không điều trị)

Nếu bỏ qua "thời điểm vàng", bệnh có thể dẫn đến:

• Viêm giác mạc: Gây sẹo giác mạc làm mờ mắt vĩnh viễn.

• Viêm màng bồ đào: Gây đau nhức dữ dội và tăng áp lực trong mắt.

• Liệt cơ mắt: Gây sụp mí hoặc nhìn đôi (song thị).

4. Hình ảnh bị zona ở mắt điển hình

Khi quan sát hình ảnh bị zona ở mắt, bạn sẽ thấy các đặc điểm khác biệt hoàn toàn với viêm da dị ứng hay đau mắt đỏ thông thường:

1. Mụn nước li ti mọc theo dải (dọc theo đường đi của dây thần kinh).

2. Mí mắt sưng húp, đôi khi sưng to đến mức không thể mở mắt.

3. Sau 7-10 ngày, các mụn nước vỡ ra, chảy dịch và đóng vảy vàng hoặc sẫm màu.

Lời khuyên: Nếu bạn thấy mụn nước xuất hiện ở trán kèm theo tình trạng mắt đỏ, hãy đến gặp bác sĩ nhãn khoa ngay lập tức thay vì bác sĩ da liễu thông thường.

Hình ảnh mụn nước zona ở mắt phân bổ theo dây thần kinh

5. Giải đáp: Zona ở mắt có lây không?

Câu hỏi "Zona ở mắt có lây không?" luôn là mối quan tâm hàng đầu của bệnh nhân.

• Bản chất lây nhiễm: Bệnh zona không lây trực tiếp từ người này sang người khác dưới dạng bệnh zona.

• Cơ chế lây: Nếu một người chưa từng bị thủy đậu (hoặc chưa tiêm vaccine) tiếp xúc trực tiếp với dịch mụn nước của người bị zona, họ sẽ bị nhiễm virus và phát bệnh Thủy đậu.

• Cách phòng tránh: Người bệnh nên che chắn vùng tổn thương, không dùng chung khăn mặt, gối đầu và tránh tiếp xúc với trẻ em, phụ nữ mang thai hoặc người suy giảm miễn dịch cho đến khi mụn nước khô vảy.

6. Cách chữa zona ở mắt theo phác đồ y khoa

Cách chữa zona ở mắt cần sự phối hợp giữa thuốc kháng virus hệ thống và chăm sóc tại chỗ. Tuyệt đối không tự ý mua thuốc nhỏ mắt chứa Corticoid vì có thể làm virus bùng phát mạnh hơn, gây thủng giác mạc. Điều trị zona ở mắt cần sự phối hợp giữa thuốc kháng virus toàn thân và chăm sóc tại chỗ, dưới sự theo dõi của bác sĩ chuyên khoa.

6.1. Thuốc kháng virus đường uống (tiêu chuẩn vàng)

Thuốc kháng virus cần được sử dụng càng sớm càng tốt, tốt nhất trong vòng 72 giờ đầu kể từ khi xuất hiện ban hoặc mụn nước, nhằm giảm mức độ tổn thương mắt và nguy cơ biến chứng.

Các thuốc thường được chỉ định gồm:

• Acyclovir: liều cao (thường 800 mg, 5 lần/ngày).

• Valacyclovir hoặc Famciclovir: ưu điểm là số lần dùng ít hơn, sinh khả dụng cao và thuận tiện cho người bệnh.

Việc lựa chọn thuốc và liều dùng phụ thuộc vào tình trạng cụ thể của từng bệnh nhân.

6.2. Thuốc bôi zona ở mắt và chăm sóc tại chỗ

Đối với vùng da tổn thương quanh mắt:

• Có thể sử dụng hồ nước hoặc xanh methylen để làm khô mụn nước, hạn chế bội nhiễm.

• Tránh các thuốc bôi có phối hợp kháng sinh – corticoid nếu chưa có chỉ định của bác sĩ.

Đối với mắt:

• Bác sĩ có thể chỉ định:

  • Nước mắt nhân tạo giúp giảm khô rát

  • Thuốc mỡ kháng virus nhãn khoa (Acyclovir)

  • Thuốc giãn đồng tử trong một số trường hợp để giảm đau và ngừa biến chứng viêm nội nhãn

⚠️ Người bệnh không tự ý sử dụng thuốc nhỏ mắt chứa corticoid, vì có thể làm virus tái hoạt mạnh hơn, tăng nguy cơ loét hoặc thủng giác mạc.

6.3. Kiểm soát đau thần kinh

Đau do zona ở mắt thường có tính chất đau rát, bỏng hoặc như dao đâm.
Các thuốc có thể được bác sĩ chỉ định gồm:

• Paracetamol

• Gabapentin hoặc Pregabalin (trong trường hợp đau thần kinh rõ)

⚠️ Lưu ý: Zona ở mắt là tình trạng nguy hiểm, người bệnh cần đi bệnh viện sớm để được điều trị đúng cách

Những biến chứng của Zona ở mắt khi không được điều trị kịp thời

7. Mẹo chữa zona ở mắt tại nhà (Chỉ dùng hỗ trợ)

Bên cạnh phác đồ y khoa, các mẹo chữa zona ở mắt sau đây có thể giúp bạn dễ chịu hơn:

• Chườm lạnh: Sử dụng gạc sạch thấm nước mát chườm nhẹ lên vùng trán và mắt trong 15-20 phút để giảm cảm giác bỏng rát.

• Vệ sinh bằng nước muối sinh lý: Dùng bông sạch thấm nước muối sinh lý (NaCl 0.9%) để lau nhẹ dịch mủ, tránh nhiễm khuẩn thứ phát.

• Nghỉ ngơi trong phòng tối: Vì mắt đang nhạy cảm với ánh sáng, việc giảm cường độ sáng sẽ giúp mắt thư giãn hơn.

⚠️ Cảnh báo: Tuyệt đối không đắp lá náng, đỗ xanh, hay các loại lá cây theo dân gian lên mắt. Điều này cực kỳ nguy hiểm, dễ gây nhiễm trùng bội nhiễm dẫn đến hỏng mắt.

8. Zona ở mắt kiêng gì để nhanh hồi phục?

Chế độ dinh dưỡng và sinh hoạt đóng vai trò quan trọng trong việc ức chế virus. Vậy người bị zona ở mắt kiêng gì?

8.1. Thực phẩm cần tránh

• Thực phẩm giàu Arginine: Như chocolate, các loại hạt, ngũ cốc (Arginine là axit amin giúp virus nhân bản nhanh hơn).

• Đồ uống có cồn và chất kích thích: Làm suy yếu hệ thống miễn dịch.

• Đồ ăn cay nóng và nhiều đường: Dễ gây viêm và làm vết thương lâu lành.

8.2. Thói quen cần bỏ

• Dụi mắt: Làm trầy xước giác mạc và lây lan dịch mụn nước sang các vùng da lành.

• Trang điểm: Các hóa chất trong mỹ phẩm có thể gây kích ứng nghiêm trọng vùng da đang bị tổn thương.

• Tự ý bóc vảy: Hãy để vảy bong tự nhiên để tránh để lại sẹo lõm.

Người bị zona ở mắt cần tránh chạm hoặc dụi mắt vì có thể làm virus lan rộng, tăng nguy cơ viêm giác mạc và giảm thị lực.

9. Cách phòng ngừa zona ở mắt hiệu quả nhất

Để không phải lo lắng về cách chữa zona ở mắt, hãy chủ động phòng bệnh bằng các biện pháp:

1. Tiêm vaccine phòng zona (Shingrix): Đây là phương pháp hiệu quả nhất (lên đến hơn 90%) dành cho người trên 50 tuổi.

2. Tăng cường sức đề kháng: Bổ sung Vitamin C, B12, kẽm và duy trì tập thể dục đều đặn.

3. Quản lý stress: Ngủ đủ giấc và giữ tinh thần lạc quan.

4. Điều trị sớm thủy đậu: Nếu trẻ em bị thủy đậu, cần điều trị dứt điểm để giảm tải lượng virus ẩn nấp.

10. Khi nào bạn cần nhập viện ngay lập tức?

Zona ở mắt là một bệnh lý diễn tiến nhanh. Hãy đi cấp cứu ngay nếu có các biểu hiện:

• Mắt đau nhức dữ dội, cảm giác như có dị vật trong mắt.

• Thị lực giảm sút rõ rệt (nhìn mờ như có màn sương).

• Mụn nước xuất hiện ở đầu mũi (Dấu hiệu Hutchinson).

• Sốt cao không hạ hoặc có dấu hiệu co giật (nghi ngờ virus tấn công vào não).

Zona ở mắt là tình trạng nghiêm trọng, người bệnh bắt buộc phải khám bác sĩ để được chẩn đoán và điều trị đúng phác đồ

11. Câu hỏi thường gặp

11.1. Bị zona ở mắt có được rửa mặt bằng sữa rửa mặt hay xà phòng không?

Trong giai đoạn mụn nước đang tiến triển hoặc vừa vỡ, bạn tuyệt đối không nên sử dụng sữa rửa mặt hoặc xà phòng chứa hóa chất mạnh lên vùng da bị tổn thương. Các chất tẩy rửa có thể gây kích ứng, làm vỡ mụn nước sớm hơn dự kiến và tăng nguy cơ nhiễm trùng da. Cách tốt nhất là vệ sinh nhẹ nhàng bằng nước muối sinh lý (NaCl 0,9%) và thấm khô bằng gạc y tế vô trùng cho đến khi các vết thương đóng vảy hoàn toàn.

11.2. Đau sau zona ở mắt kéo dài bao lâu và làm sao để giảm bớt?

Tình trạng đau sau zona (Postherpetic Neuralgia - PHN) là biến chứng phổ biến nhất, xảy ra do dây thần kinh bị tổn thương lâu dài. Cơn đau có thể kéo dài từ 3 tháng đến vài năm tùy vào độ tuổi và sức đề kháng của bệnh nhân. Để giảm đau, bác sĩ thường chỉ định các nhóm thuốc chuyên biệt như thuốc chống trầm cảm ba vòng hoặc thuốc chống co giật (Gabapentin). Việc điều trị bằng thuốc kháng virus trong 72 giờ đầu khởi phát bệnh là cách tốt nhất để giảm thiểu nguy cơ mắc chứng đau này.

11.3. Zona ở mắt có để lại sẹo trên giác mạc hay vùng da mặt không?

Zona ở mắt có thể để lại sẹo ở cả hai vị trí nếu không được chăm sóc đúng cách.

• Trên da: Sẹo thường xuất hiện nếu bạn tự ý nặn mụn nước hoặc để xảy ra tình trạng nhiễm trùng (bội nhiễm).

• Trên giác mạc: Đây là điều đáng lo ngại nhất. Viêm giác mạc do zona có thể tạo thành các vết sẹo đục, làm cản trở ánh sáng đi vào mắt, dẫn đến suy giảm thị lực vĩnh viễn. Việc dùng thuốc mỡ kháng virus và tái khám nhãn khoa định kỳ là cách duy nhất để hạn chế sẹo giác mạc.

11.4. Sau khi khỏi zona ở mắt, khi nào tôi có thể đeo kính áp tròng trở lại?

Bạn chỉ nên đeo kính áp tròng khi mắt đã hồi phục hoàn toàn và được sự cho phép của bác sĩ nhãn khoa (thường là sau 1-2 tháng kể từ khi hết triệu chứng). Virus zona có thể làm thay đổi độ nhạy cảm của giác mạc và giảm lượng nước mắt tiết ra. Việc đeo kính áp tròng quá sớm có thể gây trầy xước giác mạc mà bạn không cảm nhận được, dẫn đến viêm loét giác mạc cực kỳ nguy hiểm.

11.5. Tôi đã tiêm vaccine thủy đậu rồi thì có bị zona ở mắt nữa không?

Việc đã tiêm vaccine thủy đậu làm giảm đáng kể nguy cơ bị zona, nhưng không thể loại bỏ hoàn toàn 100%. Tuy nhiên, nếu những người đã tiêm phòng mà vẫn bị zona, các triệu chứng thường nhẹ hơn, ít đau hơn và nguy cơ gặp biến chứng về mắt (như viêm màng bồ đào hay mù lòa) thấp hơn rất nhiều so với người chưa từng tiêm phòng.

Kết luận

Zona ở mắt là một "kẻ thù" thầm lặng đối với thị lực. Việc trang bị kiến thức về zona ở mắt là gì, nhận diện sớm dấu hiệu bị zona ở mắt và tuân thủ phác đồ điều trị y khoa là cách duy nhất để bảo vệ đôi mắt của bạn. Đừng bao giờ chủ quan với những nốt mụn nước quanh mắt – hãy để bác sĩ nhãn khoa giúp bạn giữ gìn "cửa sổ tâm hồn".