Cách Phòng Ngừa Bệnh Do Ô Nhiễm Không Khí Bảo Vệ Sức Khỏe

Những ngày gần đây, nhiều tỉnh thành như Hà Nội, Hải Phòng, Bắc Ninh, TP. Hồ Chí Minh liên tục ghi nhận chất lượng không khí ở mức “kém”, “xấu” và thậm chí “rất xấu”. Nồng độ bụi mịn PM2.5 tăng vọt theo báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, khiến chỉ số AQI có thời điểm vượt ngưỡng an toàn.

PM2.5 – “sát thủ thầm lặng” có kích thước chỉ bằng 1/30 sợi tóc, dễ dàng lọt sâu vào phổi và máu. Điều này đặt ra yêu cầu cấp bách: người dân phải chủ động giảm thiểu tiếp xúc và phòng ngừa bệnh do ô nhiễm không khí.

Trước tình hình này, Bộ Y tế đã cập nhật hướng dẫn chính thức về bảo vệ sức khỏe theo từng mức AQI, đặc biệt lưu ý nhóm trẻ em, phụ nữ mang thai, người lớn tuổi và người có bệnh nền.

Tìm hiểu những cách phòng ngừa bệnh do ô nhiễm không khí để bảo vệ sức khỏe

1. Ô nhiễm không khí ảnh hưởng cơ thể như thế nào?

Theo WHO, việc hít thở không khí ô nhiễm trong thời gian dài có thể gây ra:

1.1. Hệ hô hấp

• Viêm đường hô hấp cấp, viêm phổi

• Hen suyễn, ho mạn tính

• Bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (COPD)

• Suy giảm chức năng phổi ở trẻ em

1.2. Tim mạch – huyết áp

• Tăng huyết áp

• Xơ vữa động mạch

• Tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim, đột quỵ

1.3. Da – mắt – niêm mạc

• Khô mắt, kích ứng mắt

• Viêm da tiếp xúc, mẩn ngứa

• Giảm hàng rào bảo vệ da

1.4. Ảnh hưởng thần kinh – miễn dịch – tâm lý

• Tăng nguy cơ stress, rối loạn giấc ngủ

• Ảnh hưởng phát triển trí não ở trẻ

• Suy giảm miễn dịch

Những ảnh hưởng này xảy ra mạnh hơn ở nhóm nguy cơ:

• Trẻ dưới 10 tuổi

• Người già

• Phụ nữ mang thai

• Người mắc bệnh tim – phổi mạn tính, tăng huyết áp, tiểu đường

Ảnh hưởng của ô nhiễm không khí lên cơ thể

2. Khuyến cáo mới nhất từ Bộ Y tế giúp bảo vệ sức khỏe hàng ngày

Dưới đây là các hướng dẫn chính thức áp dụng cho mọi thời điểm ô nhiễm.

2.1. Theo dõi chất lượng không khí hằng ngày

Mỗi người cần chủ động kiểm tra AQI từ:

• Hệ thống quan trắc của Bộ Tài nguyên Môi trường

• PAMAir, AirVisual, VN Air

• Ứng dụng thời tiết tích hợp AQI

Lưu ý: Nên kiểm tra vào buổi sáng (6–8h) và chiều tối (16–21h) – giai đoạn nồng độ bụi thay đổi mạnh.

2.2. Bảo vệ khi ra ngoài

• Đeo khẩu trang đạt chuẩn N95, KF94 hoặc KN95.

• Che kín mũi miệng, không dùng khẩu trang vải trong thời kỳ ô nhiễm nặng.

• Dùng kính bảo hộ khi di chuyển bằng xe máy để tránh kích ứng mắt.

• Ưu tiên phương tiện công cộng, hạn chế xe máy – nguồn phát thải lớn.

2.3. Giữ môi trường trong nhà an toàn

Ô nhiễm trong nhà có thể cao gấp 2–5 lần ngoài trời do tích tụ bụi.

Bộ Y tế khuyến cáo:

• Đóng kín cửa khi AQI cao.

• Dùng máy lọc không khí có màng HEPA H13 trở lên.

• Vệ sinh nhà cửa thường xuyên, lau bằng khăn ẩm để tránh bụi bay.

• Giặt rèm, thảm định kỳ 2–4 tuần/lần.

• Tránh đốt nhang – giấy vàng mã trong phòng kín.

2.4. Giảm phát thải trong sinh hoạt

Để hạn chế nguồn gây ô nhiễm quanh khu vực sống:

• Thay thế bếp than tổ ong, củi, rơm rạ bằng bếp điện, bếp từ.

• Không hút thuốc trong nhà (khói thuốc gây ô nhiễm gấp nhiều lần bụi mịn ngoài trời).

• Hạn chế đốt rác, đốt đồng – hành vi bị cấm theo Luật Bảo vệ Môi trường.

2.5. Chăm sóc sức khỏe cá nhân

• Giữ ấm cơ thể, nhất là trẻ em và người già.

• Tránh thay đổi nhiệt độ quá nhanh (đi từ nóng sang lạnh).

• Tăng cường vitamin A – C – E từ rau xanh và trái cây.

• Uống đủ nước giúp làm ẩm niêm mạc hô hấp.

Đặc biệt quan trọng: Rửa mũi – họng – mắt bằng nước muối sinh lý sau khi đi ngoài đường, giúp loại bỏ bụi bám.

Rửa mũi bằng nước muối sinh lý để loại bỏ bụi bẩn ô nhiễm

3. Khuyến cáo theo từng mức AQI (chi tiết – có hành động cụ thể)

AQI (Air Quality Index) là chỉ số chất lượng không khí, dùng để đo mức độ sạch – bẩn của không khí và mức độ ảnh hưởng đến sức khỏe con người. AQI càng cao thì không khí càng ô nhiễm và nguy cơ gây hại cho sức khỏe càng lớn.

Dựa trên hệ thống cảnh báo của Bộ Y tế và WHO, dưới đây là hướng dẫn bạn nên làm gì trong từng mức AQI.

3.1. AQI 51–100 (Trung bình)

Người bình thường:

• Hoạt động ngoài trời bình thường.

Nhóm nhạy cảm (trẻ nhỏ – người già – người bệnh nền):

• Giảm vận động mạnh ngoài trời.

• Theo dõi cơ thể, ghi nhận ho – tức ngực.

3.2. AQI 101–150 (Kém)

Người bình thường:

• Hạn chế tập thể dục ngoài trời kéo dài.

Học sinh:

• Có thể ra sân chơi nhưng tránh chạy nhảy mạnh.

Nhóm nhạy cảm:

• Hạn chế ra ngoài.

• Mở máy lọc không khí trong nhà.

3.3. AQI 151–200 (Xấu)

Người bình thường:

• Giảm tối đa thời gian ngoài trời.

• Ưu tiên làm việc trong nhà.

Khi di chuyển:

• Luôn đeo khẩu trang N95 hoặc KF94.

• Nên dùng phương tiện công cộng.

Nhóm nhạy cảm:

• Tuyệt đối không tập thể dục ngoài trời.

• Tập trong nhà (yoga, chạy bộ máy).

Tất cả:

• Rửa mũi – họng – mắt sau khi về nhà.

3.4. AQI 201–300 (Rất xấu)

Người bình thường:

• Tránh hoạt động ngoài trời quá 15 phút liên tục.

• Đóng kín cửa, bật máy lọc không khí.

Nhóm nhạy cảm:

• Không ra ngoài, kể cả đi bộ nhẹ.

• Sử dụng máy lọc không khí 24/24.

3.5. AQI 301–500 (Nguy hại)

Tất cả:

• Tránh hoàn toàn hoạt động ngoài trời.

Gia đình có trẻ em:

• Có thể xem xét cho trẻ nghỉ học nếu tình trạng kéo dài ≥ 3 ngày.

Cơ quan – trường học:

• Cân nhắc điều chỉnh giờ làm, giờ học theo khuyến nghị của Luật Bảo vệ Môi trường.

Chỉ số chất lượng không khí AQI

4. Những dấu hiệu cần đến cơ sở y tế ngay

Bộ Y tế nhấn mạnh: Khi xuất hiện các triệu chứng sau, cần đi khám sớm:

• Ho kéo dài không đỡ sau 48–72 giờ

• Khó thở, thở rít, tức ngực

• Sốt, viêm họng, viêm phế quản nặng hơn khi tiếp xúc khói bụi

• Đau đầu kéo dài kèm choáng váng

• Khó ngủ, mệt mỏi bất thường

• Ở người có bệnh nền: triệu chứng tái phát hoặc nặng hơn

👉 Tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc điều trị hen, COPD hay tim mạch.

5. Cách tăng sức đề kháng để chống lại ô nhiễm không khí

Ô nhiễm không khí không chỉ là vấn đề môi trường mà còn là vấn đề miễn dịch. Bạn có thể hỗ trợ cơ thể bằng:

5.1. Dinh dưỡng tăng cường sức khỏe phổi

Nên ăn nhiều:

• Cam, bưởi, ổi (giàu Vitamin C)

• Cà rốt, bí đỏ (giàu beta-carotene)

• Cá hồi, cá thu, hạt óc chó (Omega-3 – chống viêm)

• Gừng, tỏi, nghệ (kháng viêm tự nhiên)

5.2. Uống đủ nước

Giúp làm ẩm đường thở – giảm kích ứng do bụi mịn.

5.3. Tập luyện nhẹ để tăng dung tích phổi

• Thở cơ hoành

• Yoga

• Bài tập giãn phổi 10 phút

• Đi bộ trong nhà

Tập thở bằng cơ hoành giúp làm tăng dung tích khí lưu thông và cải thiện hiệu quả hô hấp.

6. Làm gì khi ô nhiễm không khí kéo dài nhiều ngày?

Trong trường hợp ô nhiễm liên tục 3–7 ngày, bạn nên:

• Hạn chế tối đa ra đường

• Tổ chức sinh hoạt trong nhà

• Dùng máy lọc không khí liên tục

• Đeo khẩu trang khi nấu nướng

• Rửa mặt, tắm ngay sau khi từ ngoài về

Trẻ em và người già cần hạn chế đi học – đi làm thời gian dài khi AQI vượt 300.

Kết luận

Ô nhiễm không khí là nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng và đang gia tăng tại Việt Nam. Việc hiểu đúng về AQI, cách bảo vệ theo từng mức độ và tuân thủ khuyến cáo từ Bộ Y tế sẽ giúp:

• Giảm nguy cơ bệnh hô hấp

• Bảo vệ tim mạch

• Tăng sức đề kháng

• Giảm tỷ lệ nhập viện ở nhóm nhạy cảm

Chủ động phòng ngừa ngay hôm nay chính là liều “vaccine tự nhiên” hiệu quả nhất cho sức khỏe gia đình.