10 Dấu Hiệu Tự Kỷ Ở Trẻ Dưới 3 Tuổi Cha Mẹ Không Nên Bỏ Qua

Tự kỷ (rối loạn phổ tự kỷ – Autism Spectrum Disorder, viết tắt là ASD) là một rối loạn phát triển thần kinh ảnh hưởng đến khả năng giao tiếp, tương tác xã hội và hành vi của trẻ. Tình trạng này thường xuất hiện rất sớm, thậm chí từ khi trẻ mới vài tháng tuổi.

Việc phát hiện dấu hiệu tự kỷ ở trẻ dưới 3 tuổi có vai trò đặc biệt quan trọng. Càng can thiệp sớm, cơ hội cải thiện khả năng giao tiếp, nhận thức và hòa nhập xã hội của trẻ càng cao. Tuy nhiên, nhiều cha mẹ thường nhầm lẫn các biểu hiện ban đầu của tự kỷ với tính cách hoặc sự chậm nói thông thường.

Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn nhận biết 10 dấu hiệu tự kỷ sớm nhất ở trẻ nhỏ, được các chuyên gia tâm lý và nhi khoa khuyến cáo, để không bỏ lỡ “giai đoạn vàng” trong can thiệp và điều trị.

Tìm hiểu về những dấu hiệu sớm để nhận biết trẻ tự kỷ

1. Trẻ ít giao tiếp bằng ánh mắt

Một trong những dấu hiệu sớm nhất của tự kỷ là trẻ không nhìn vào mắt người đối diện. Trong khi hầu hết trẻ bình thường biết mỉm cười khi được cha mẹ gọi tên hoặc phản ứng lại bằng ánh mắt, trẻ tự kỷ thường tránh nhìn hoặc chỉ nhìn chớp nhoáng.

Ví dụ: Khi mẹ cúi xuống nói chuyện, bé tự kỷ có thể nhìn lơ đãng chỗ khác, không mỉm cười hoặc không phản ứng. Việc thiếu giao tiếp bằng ánh mắt này phản ánh khó khăn trong tương tác xã hội – đặc điểm cốt lõi của chứng tự kỷ.

2. Không phản ứng khi được gọi tên

Trẻ từ 6–9 tháng tuổi bình thường sẽ biết quay đầu khi nghe gọi tên. Tuy nhiên, trẻ tự kỷ thường không phản ứng dù bạn gọi nhiều lần hoặc nói to. Cha mẹ có thể nhầm lẫn rằng con bị “lãng tai” hoặc “khó nghe”, nhưng kiểm tra thính lực lại hoàn toàn bình thường.

Nguyên nhân là vì trẻ tự kỷ không chú ý đến tín hiệu xã hội, mà chỉ tập trung vào thế giới riêng của mình. Đây là dấu hiệu báo động sớm mà cha mẹ nên quan sát kỹ trong giai đoạn 1–2 tuổi.

3. Trẻ chậm nói hoặc mất kỹ năng ngôn ngữ

Chậm nói là biểu hiện phổ biến ở trẻ tự kỷ. Một số trẻ không bập bẹ, không nói từ đơn ở 12–18 tháng như bình thường, hoặc từng biết nói nhưng sau đó bỗng nhiên im lặng và mất khả năng giao tiếp.

Trẻ có thể chỉ phát ra âm thanh vô nghĩa, lặp đi lặp lại, hoặc nhại lại lời người khác (echolalia) mà không hiểu ý nghĩa từ ngữ.

Nếu sau 24 tháng tuổi trẻ chưa nói được câu ngắn, hoặc không sử dụng lời nói để giao tiếp, cha mẹ nên đưa bé đi thăm khám sớm.

Chậm nói hoặc mất kỹ năng ngôn ngữ là một trong những dấu hiệu phổ biến và quan trọng nhất giúp phát hiện sớm trẻ tự kỷ.

4. Không biết chỉ trỏ, ra hiệu hoặc thể hiện nhu cầu

Ở trẻ bình thường, khi muốn lấy đồ chơi hay thức ăn, trẻ sẽ biết chỉ tay, nhìn vào mắt người lớn hoặc kéo tay người lớn để nhờ giúp. Đây là cách trẻ giao tiếp để thể hiện nhu cầu.

Nhưng ở trẻ tự kỷ, trẻ không biết dùng cử chỉ để giao tiếp, không chỉ trỏ, không nhìn vào mắt người khác. Vì vậy, người lớn rất khó đoán được trẻ đang cần gì.

Ví dụ: thay vì nói “Con muốn uống sữa” hoặc chỉ vào tủ lạnh, trẻ sẽ lặng lẽ kéo tay mẹ đến tủ lạnh, hoặc tự tìm cách lấy mà không nhờ trợ giúp. Điều này cho thấy trẻ thiếu kỹ năng giao tiếp phi ngôn ngữ – một dấu hiệu đặc trưng của rối loạn phổ tự kỷ.

5. Không thể hiện cảm xúc hoặc ít chia sẻ cảm xúc

Trẻ bình thường thường vui mừng, hứng thú, biết ôm, biết cười khi chơi đùa. Ngược lại, trẻ tự kỷ có biểu cảm “lạnh lùng”, ít cười, không hứng thú với việc chơi cùng người khác.

Cha mẹ có thể nhận thấy trẻ không biết chia sẻ niềm vui, chẳng hạn không chỉ cho mẹ xem món đồ yêu thích hoặc không cười khi được khen. Việc thiếu biểu hiện cảm xúc khiến trẻ khó hình thành mối quan hệ xã hội sau này.

6. Có hành vi lặp đi lặp lại bất thường

Hành vi rập khuôn (repetitive behaviors) là dấu hiệu rất dễ nhận thấy. Trẻ tự kỷ thường lặp đi lặp lại một hành động hoặc thói quen như:

• Vẫy tay, xoay tròn, đập đầu vào tường, xoay bánh xe đồ chơi, xếp đồ vật theo hàng thẳng.

• Thích thực hiện nghi thức cứng nhắc (ví dụ: phải đi một con đường nhất định, ăn đúng loại muỗng).

Những hành vi này giúp trẻ cảm thấy an toàn, nhưng cũng là dấu hiệu đặc trưng giúp bác sĩ nhận diện tự kỷ.

7. Thích chơi một mình, không thích tương tác xã hội

Trẻ tự kỷ thường thích ở một mình, không mấy quan tâm đến việc chơi cùng cha mẹ hoặc bạn bè. Ngay cả khi ở môi trường mẫu giáo, trẻ vẫn tách biệt, chơi độc lập và không có nhu cầu chia sẻ hoặc hợp tác.

Khi được mời chơi, trẻ có thể phớt lờ, không phản ứng hoặc chỉ chơi theo cách riêng. Đây là một trong những dấu hiệu rõ ràng nhất ở giai đoạn 2–3 tuổi.

Trẻ tự kỷ thích chơi một mình không phải vì “cố chấp” hay “vô tâm”, mà vì trẻ chưa học được cách tương tác xã hội.

8. Nhạy cảm hoặc thờ ơ với âm thanh, ánh sáng, mùi vị

Trẻ tự kỷ có thể có rối loạn cảm giác (sensory processing disorder) – nghĩa là phản ứng quá mức hoặc quá ít với các kích thích xung quanh:

• Bịt tai khi nghe tiếng ồn nhỏ.

• Khóc thét khi có ánh sáng mạnh.

• Không nhận ra đau khi ngã.

• Có sở thích lạ như ngửi đồ vật, sờ bề mặt nhẵn.

Những phản ứng bất thường này là manh mối quan trọng giúp phân biệt trẻ tự kỷ với trẻ bình thường.

9. Khó thích nghi khi thay đổi môi trường hoặc thói quen

Một đặc điểm khác của trẻ tự kỷ là ghét sự thay đổi. Khi lịch trình sinh hoạt, món ăn, hoặc không gian bị thay đổi, trẻ có thể hoảng loạn, la hét hoặc đập đầu.

Ví dụ: chỉ cần thay chiếc muỗng khác màu, trẻ có thể phản ứng dữ dội. Việc bám chặt vào thói quen giúp trẻ cảm thấy an toàn, nhưng cũng làm giảm khả năng thích nghi – điều cần can thiệp sớm bằng liệu pháp hành vi.

10. Phát triển không đồng đều giữa các kỹ năng

Trẻ tự kỷ có thể giỏi một số lĩnh vực (ví dụ nhớ số, nhận diện chữ cái) nhưng lại rất yếu trong giao tiếp hoặc tự lập. Một số trẻ có trí nhớ đặc biệt, nhưng không hiểu cảm xúc hoặc không thể trò chuyện hai chiều.

Sự phát triển lệch pha giữa trí tuệ và kỹ năng xã hội là đặc điểm thường gặp, giúp bác sĩ xác định mức độ tự kỷ (nhẹ, trung bình hay nặng).

Trẻ tự kỷ không phải kém thông minh, mà là phát triển không đồng đều. Có kỹ năng rất tốt, có kỹ năng yếu — khiến cha mẹ dễ nhầm là “bướng” hoặc “khôn mà lạ”.

Khi nào cha mẹ nên cho trẻ đi khám?

Cha mẹ nên đưa trẻ đi đánh giá phát triển tâm lý – ngôn ngữ nếu thấy từ 2 dấu hiệu trở lên trong danh sách trên, đặc biệt khi trẻ:

• 18 tháng chưa nói được từ đơn.

• 24 tháng chưa nói được câu 2 từ.

• Không biết chỉ trỏ hoặc không quan tâm đến người khác.

• Có hành vi lặp lại, ít giao tiếp mắt.

Đừng chờ đợi “con lớn sẽ tự biết nói”, vì can thiệp sớm trước 3 tuổi là “cửa sổ vàng” để phục hồi chức năng não bộ.

Nguyên nhân gây tự kỷ ở trẻ nhỏ

Hiện nay, khoa học vẫn chưa xác định chính xác nguyên nhân, nhưng nhiều nghiên cứu cho thấy sự kết hợp giữa yếu tố di truyền và môi trường có vai trò lớn.

Một số yếu tố nguy cơ bao gồm:

• Di truyền: gia đình có người bị tự kỷ, chậm nói, hoặc rối loạn phát triển.

• Thai kỳ: mẹ bị nhiễm virus, dùng thuốc an thần, hoặc tiếp xúc hóa chất độc hại.

• Biến chứng khi sinh: thiếu oxy, sinh non, cân nặng thấp.

• Yếu tố môi trường: ô nhiễm, thiếu tương tác xã hội, trẻ ít được trò chuyện.

Điều quan trọng là tự kỷ không phải do cha mẹ “nuôi sai cách”, và không có mối liên hệ nào với việc tiêm vắc-xin – một hiểu lầm đã bị bác bỏ.

Cách can thiệp sớm cho trẻ tự kỷ dưới 3 tuổi

Can thiệp sớm mang lại hiệu quả rất lớn, đặc biệt nếu được thực hiện trong giai đoạn vàng từ 18–36 tháng tuổi.

• Trị liệu hành vi (ABA – Applied Behavior Analysis): Giúp trẻ học cách giao tiếp, lắng nghe, giảm hành vi tiêu cực, và tăng khả năng hòa nhập xã hội.

• Trị liệu ngôn ngữ (Speech Therapy): Hỗ trợ trẻ học nói, phát âm, hiểu lời người khác và sử dụng ngôn ngữ để biểu đạt nhu cầu.

• Trị liệu giác quan (Sensory Integration Therapy): Giúp điều hòa cảm giác, giảm nhạy cảm quá mức với âm thanh, ánh sáng hoặc va chạm.

• Tăng cường tương tác cha mẹ – con cái: Cha mẹ nên trò chuyện, nhìn vào mắt con, chơi các trò có tương tác hai chiều, thay vì cho trẻ xem tivi, điện thoại quá sớm.

• Chế độ dinh dưỡng và chăm sóc toàn diện: Một số trẻ có thể cải thiện khi được bổ sung omega-3, vitamin B6, folate, probiotic... nhưng cần được tư vấn bởi bác sĩ chuyên khoa.

Can thiệp sớm không chỉ dạy kỹ năng, mà còn “định hình lại” cách não bộ của trẻ xử lý thông tin.

Lời khuyên cho cha mẹ

• Quan sát con hằng ngày, ghi chú các hành vi bất thường để trao đổi với bác sĩ.

• Không so sánh con với trẻ khác – mỗi trẻ phát triển khác nhau, nhưng sự khác biệt quá rõ rệt cần được đánh giá sớm.

• Hạn chế thiết bị điện tử, tăng thời gian chơi, trò chuyện, giao tiếp trực tiếp.

• Tìm hiểu các trung tâm can thiệp uy tín, có chuyên gia tâm lý – ngôn ngữ trị liệu.

• Giữ tinh thần lạc quan – nhiều trẻ tự kỷ được can thiệp sớm đã hòa nhập tốt và theo học bình thường.

Câu hỏi thường gặp

1. Tự kỷ ở trẻ có chữa khỏi hoàn toàn không?

Tự kỷ là rối loạn suốt đời, nhưng nếu được phát hiện sớm và can thiệp đúng cách, nhiều trẻ có thể cải thiện đáng kể, học tập và giao tiếp gần như bình thường.

2. Tự kỷ khác với chậm nói như thế nào?

Trẻ chậm nói thường vẫn hiểu lời, biết giao tiếp bằng cử chỉ, còn trẻ tự kỷ thì thiếu tương tác xã hội, không chia sẻ cảm xúc và có hành vi lặp lại.

3. Có xét nghiệm nào chẩn đoán tự kỷ không?

Hiện chưa có xét nghiệm máu hay hình ảnh xác định tự kỷ. Việc chẩn đoán dựa trên quan sát hành vi, đánh giá phát triển và bộ câu hỏi sàng lọc (M-CHAT, CARS, ADOS).

4. Cha mẹ nên làm gì khi nghi ngờ con bị tự kỷ?

Hãy đưa trẻ đến bác sĩ tâm lý nhi hoặc trung tâm can thiệp sớm, đồng thời tăng cường tương tác, hạn chế thiết bị điện tử.

5. Trẻ tự kỷ có nên đi học mẫu giáo không?

Có. Trẻ nên được hòa nhập càng sớm càng tốt, nhưng cần có giáo viên được đào tạo và môi trường hỗ trợ để trẻ thích nghi dần.

Kết luận

Phát hiện sớm 10 dấu hiệu tự kỷ ở trẻ dưới 3 tuổi là chìa khóa giúp cha mẹ chủ động can thiệp kịp thời, mở ra cơ hội phát triển tối đa cho con.

Nếu bạn thấy con có biểu hiện chậm nói, ít giao tiếp, hay thu mình, đừng chủ quan hoặc trì hoãn, hãy đưa con đến khám tại cơ sở chuyên khoa tâm lý – nhi sớm nhất có thể.

Tự kỷ không phải là “án định mệnh” – với tình yêu, sự kiên nhẫn và hỗ trợ đúng hướng, mọi trẻ đều có thể tiến bộ từng ngày.