Mắt Lé (Mắt Lác) Là Gì? Nguyên Nhân, Dấu Hiệu Và Cách Điều Trị

Mắt lé (hay còn gọi là mắt lác) là một bệnh lý nhãn khoa phổ biến, có thể xuất hiện ở cả trẻ em lẫn người lớn. Tình trạng này không chỉ ảnh hưởng nghiêm trọng đến thẩm mỹ, diện mạo khuôn mặt mà còn là nguyên nhân hàng đầu gây suy giảm thị lực vĩnh viễn nếu không được điều trị kịp thời.

Vậy mắt lé là gì? Nguyên nhân do đâu, nhận biết bằng cách nào và các phương pháp điều trị hiện nay ra sao? Bài viết dưới đây sẽ cung cấp thông tin giúp bạn hiểu rõ về bệnh lý này.

Tìm hiểu về tình trạng mắt lé - mắt lác

1. Mắt Lé (Mắt Lác) Là Gì?

Mắt lé là tình trạng hai mắt không nhìn thẳng hàng theo cùng một hướng khi nhìn vào một vật thể. Trong khi một mắt nhìn thẳng vào mục tiêu, mắt còn lại sẽ bị lệch hướng sang một vị trí khác (lệch vào trong, ra ngoài, lên trên hoặc xuống dưới).

Bình thường, hệ thống gồm 6 cơ vận nhãn bám xung quanh mỗi nhãn cầu sẽ phối hợp nhịp nhàng, giúp hai mắt chuyển động đồng bộ. Ở người bị lé, sự cân bằng này bị phá vỡ, khiến hai mắt nhìn về hai hướng khác nhau.

Hệ quả là não bộ nhận được hai hình ảnh khác biệt hoàn toàn. Để tránh tình trạng nhìn đôi (song thị), não sẽ chủ động xóa bỏ hình ảnh từ mắt lệch. Lâu dần, mắt bị lệch sẽ bị suy giảm chức năng thị giác nghiêm trọng.

Các dạng mắt lé phổ biến:

• Lé trong (Esotropia): Mắt lệch hướng vào trong, về phía sống mũi (phổ biến nhất ở trẻ em).

• Lé ngoài (Exotropia): Mắt lệch hướng ra ngoài, về phía thái dương.

• Lé đứng trên (Hypertropia): Mắt lệch hướng lên phía trên.

• Lé đứng dưới (Hypotropia): Mắt lệch hướng xuống phía dưới.

2. Nguyên Nhân Gây Mắt Lé (Mắt Lác)

Mắt lé xảy ra do sự bất thường ở cơ vận nhãn, thần kinh điều khiển cơ hoặc các tổn thương tại não bộ. Các nguyên nhân chính bao gồm:

• Do tật khúc xạ nặng hoặc lệch khúc xạ: Cận thị, viễn thị hoặc loạn thị nặng ở một bên mắt khiến mắt đó phải điều tiết quá mức, lâu dần dẫn đến lệch trục nhãn cầu. Viễn thị nặng là nguyên nhân hàng đầu gây lé trong ở trẻ nhỏ.

• Mất cân bằng cơ vận nhãn: Các cơ bám quanh mắt bị yếu, liệt hoặc co quắp bẩm sinh, khiến nhãn cầu bị kéo lệch về một phía.

• Tổn thương dây thần kinh sọ não: Các dây thần kinh số III, IV, VI có nhiệm vụ điều khiển cơ vận nhãn. Khi các dây thần kinh này bị tổn thương do chấn thương, viêm nhiễm hoặc biến chứng bệnh tiểu đường, huyết áp cao sẽ gây lé mắt.

• Yếu tố di truyền: Trẻ có bố mẹ hoặc người thân trong gia đình bị mắt lé sẽ có nguy cơ mắc bệnh cao hơn bình thường.

• Bệnh lý tại não: U não, bại não, hội chứng Down, hoặc chấn thương sọ não đều có thể ảnh hưởng đến trung tâm điều khiển thị giác, gây ra lé mắt ở người lớn và trẻ em.

• Suy giảm thị lực một mắt bẩm sinh: Trẻ bị đục thủy tinh thể bẩm sinh, sụp mi nặng hoặc u võng mạc sẽ khiến mắt đó không nhìn rõ, não bộ bỏ qua và mắt dễ bị lé theo thời gian.

Tình ttrangj mắt lé có thể xảy ra ở một bên hoặc cả hai bên

3. Dấu Hiệu Nhận Biết Tình Trạng Mắt Lé

Dấu hiệu của mắt lé rất dễ quan sát bằng mắt thường, tuy nhiên ở giai đoạn nhẹ, bệnh thường biểu hiện ẩn hoặc không liên tục:

• Hai lòng đen không cân đối: Đây là dấu hiệu điển hình nhất. Khi người bệnh nhìn thẳng, một bên lòng đen nằm ở trung tâm, bên còn lại bị lệch vào góc mũi hoặc hướng ra ngoài.

• Trạng thái lé không liên tục: Mắt chỉ bị lệch khi người bệnh mệt mỏi, căng thẳng, mất tập trung hoặc khi nhìn vào các vật ở quá gần/quá xa.

• Thường xuyên nghiêng đầu, vẹo cổ: Người bị lé thường có xu hướng nghiêng đầu sang một bên khi nhìn để cố gắng điều chỉnh cho hai mắt nhìn chung một hướng, giúp hình ảnh rõ hơn.

• Nheo mắt khi nhìn ánh sáng: Trẻ bị lé ngoài thường có biểu hiện nheo một mắt khi đi ra ngoài trời nắng hoặc nơi có ánh sáng mạnh.

• Nhìn đôi (Song thị): Triệu chứng này phổ biến ở người lớn bị lé đột ngột. Họ sẽ nhìn thấy một vật thành hai hình ảnh nhòe tách biệt, gây chóng mặt, buồn nôn.

• Đánh giá khoảng cách kém: Người bệnh thường vụng về, dễ vấp ngã, gặp khó khăn khi đón bóng, rót nước hoặc bước xuống cầu thang do mất thị giác chiều sâu.

4. Mắt Lé Có Nguy Hiểm Không?

Mắt lé không đơn thuần là một khiếm khuyết về ngoại hình. Nếu không được can thiệp trước khi hệ thống thị giác hoàn thiện (thường trước 7 - 8 tuổi), bệnh sẽ để lại những hệ lụy vĩnh viễn:

• Gây nhược thị (Mắt lười - Amblyopia): Đây là biến chứng nguy hiểm nhất ở trẻ em. Do não bộ liên tục từ chối hình ảnh từ mắt lé, các tế bào thần kinh thị giác ở mắt đó không phát triển. Hậu quả là mắt lé bị suy giảm thị lực nặng, không thể phục hồi dù sau này có đeo kính hay mổ lé.

• Mất thị giác ba chiều (Thị giác hai mắt): Người bị lé không có khả năng phối hợp cả hai mắt cùng lúc. Họ sẽ mất đi thị giác chiều sâu, không thể xem được phim 3D và gặp khó khăn lớn trong các ngành nghề đòi hỏi sự chính xác cao như phẫu thuật y khoa, phi công, kiến trúc sư.

• Hệ lụy tâm lý: Trẻ bị mắt lác thường phải chịu sự trêu chọc từ bạn bè, dẫn đến tâm lý tự ti, nhút nhát, ngại giao tiếp và ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả học tập.

Mắt lé không được điều trị sớm có thể gây ảnh hưởng tâm lý, khiến người bệnh mặc cảm, giảm tự tin trong giao tiếp

5. Quy Trình Chẩn Đoán Bệnh Mắt Lé

Để xác định chính xác độ lé và tìm nguyên nhân, người bệnh cần trải qua các bước khám chuyên sâu:

1. Khám thị lực và đo khúc xạ: Xác định độ cận, viễn, loạn thị của từng mắt.

2. Khám độ lé (Cover test): Bác sĩ sẽ dùng dụng cụ che lần lượt từng mắt để quan sát chuyển động của nhãn cầu, từ đó xác định dạng lé và góc lé (độ lệch).

3. Kiểm tra độ vận nhãn: Đánh giá khả năng di chuyển của hai mắt theo 9 hướng khác nhau để tầm soát cơ nào bị liệt hoặc quá lé.

4. Kiểm tra thị giác hai mắt: Đánh giá xem não bộ có đang ức chế một mắt hay không và người bệnh còn thị giác hình nổi (3D) không.

5. Khám đáy mắt: Loại trừ các tổn thương thực thể bên trong như đục thủy tinh thể, tổn thương võng mạc hoặc dây thần kinh thị giác.

6. Các Phương Pháp Điều Trị Mắt Lé Hiệu Quả Hiện Nay

Nguyên tắc vàng trong điều trị mắt lé là: Điều trị càng sớm, tỷ lệ phục hồi thị lực càng cao. Phác đồ điều trị được cá nhân hóa tùy theo nguyên nhân và độ tuổi:

6.1. Điều trị nội khoa (Không phẫu thuật)

• Đeo kính thuốc đúng độ: Áp dụng cho các trường hợp lé do tật khúc xạ (như lé điều tiết do viễn thị nặng). Nhiều trường hợp chỉ cần đeo kính đúng độ là trục mắt sẽ tự động thẳng trở lại.

• Tập luyện cơ mắt (Tập thị giác hai mắt): Các bài tập chuyên khoa giúp tăng cường sức mạnh cho các cơ vận nhãn bị yếu, giúp hai mắt phối hợp đồng bộ tốt hơn.

• Điều trị nhược thị (Bịt mắt lành): Bác sĩ sẽ chỉ định bịt mắt nhìn rõ (mắt lành) trong vài giờ mỗi ngày để ép não bộ phải sử dụng và kích thích phục hồi thị lực cho bên mắt lé.

• Sử dụng kính lăng kính (Prism glasses): Giúp bẻ cong ánh sáng đi vào mắt, làm mất triệu chứng nhìn đôi ở người lớn bị lé nhẹ.

6.2. Điều trị ngoại khoa (Phẫu thuật mổ lé)

Khi các phương pháp nội khoa không đem lại kết quả, phẫu thuật chỉnh cơ vận nhãn là giải pháp cần thiết:

• Cơ chế: Bác sĩ sẽ tiến hành làm yếu cơ quá mạnh (bằng cách lùi cơ) hoặc làm mạnh cơ quá yếu (bằng cách rút ngắn cơ) để đưa nhãn cầu trở về vị trí cân bằng, thẳng trục.

• Ưu điểm: Phẫu thuật diễn ra nhanh chóng, tính thẩm mỹ cao, không để lại sẹo thấy rõ bên ngoài nhãn cầu. Ở người lớn, phẫu thuật giúp chỉnh thẩm mỹ và giảm song thị. Ở trẻ em, phẫu thuật sớm giúp tạo điều kiện cho mắt phục hồi thị giác hai mắt.

Điều trị mắt lé đúng thời điểm không chỉ giúp cải thiện ngoại hình mà còn góp phần phục hồi chức năng thị giác

7. Câu Hỏi Thường Gặp

7.1. Trẻ sơ sinh bị lác mắt có cần đi khám ngay không?

Tùy thuộc vào độ tuổi của trẻ. Trong 3 - 4 tháng đầu đời, hệ cơ vận nhãn và não bộ của trẻ sơ sinh chưa phát triển hoàn thiện, mắt trẻ có thể thỉnh thoảng bị lệch sang hai bên (gọi là lác sinh lý). Tuy nhiên, nếu sau 4 tháng tuổi mà mắt trẻ vẫn bị lé liên tục hoặc lệch góc lớn, cha mẹ cần đưa trẻ đi khám chuyên khoa mắt ngay lập tức.

7.2. Phẫu thuật mổ lé mắt có đau không và có bị tái phát không?

Không đau trong quá trình mổ và có nguy cơ tái phát. Trước khi phẫu thuật, người bệnh sẽ được gây tê cục bộ (người lớn) hoặc gây mê toàn thân (trẻ em) nên hoàn toàn không có cảm giác đau đớn. Sau mổ, mắt có thể hơi cộm và đỏ nhẹ trong vài ngày. Mổ lé có thể tái phát theo thời gian nếu nguyên nhân gốc rễ (như tật khúc xạ không được đeo kính đúng độ hoặc tổn thương thần kinh tiến triển) không được kiểm soát tốt.

7.3. Người lớn bị lé mắt từ nhỏ thì mổ có sáng mắt lên được không?

Không. Ở người lớn, hệ thống thần kinh thị giác đã phát triển hoàn thiện và đóng lại. Nếu mắt lé đã bị nhược thị từ nhỏ, việc phẫu thuật mổ lé ở tuổi trưởng thành chỉ có tác dụng chỉnh thẳng trục mắt về mặt thẩm mỹ, giúp khuôn mặt cân đối hơn chứ không thể làm tăng thị lực hay giúp mắt nhìn rõ hơn được nữa.

Kết luận

Mắt lé (Mắt lác) là một bệnh lý cần được can thiệp y khoa càng sớm càng tốt. Đừng vì tâm lý chủ quan cho rằng lé mắt chỉ là vấn đề thẩm mỹ mà bỏ qua giai đoạn vàng điều trị cho trẻ nhỏ. Việc thăm khám định kỳ và tuân thủ đúng phác đồ điều trị của bác sĩ nhãn khoa là chìa khóa duy nhất giúp giữ gìn đôi mắt sáng khỏe, cân đối và tự tin cho chính bạn và người thân!